KÜRESEL TEDARİK ZİNCİRİNİN GİZLİ YÜZÜ BÖLÜM 4- AB’nin Zorla Çalıştırma Düzenlemeleri, Pekin’in Yanıtı ve Uluslararası Hukuk Tartışmaları

17 Temmuz 2026 İstihbarat Savaşları, Küresel Ekonomi

Ticaretin Ötesinde Bir Güç Mücadelesi : Küresel ekonominin son otuz yılda geçirdiği dönüşüm, üretim süreçlerini ulusal sınırların dışına taşıyarak birbirine bağımlı ve çok katmanlı tedarik zincirleri oluşturdu. Bugün bir akıllı telefonun işlemcisi Tayvan’da tasarlanabiliyor, bataryası Çin’de üretilebiliyor, nadir toprak elementleri Afrika’dan tedarik edilebiliyor ve nihai montajı farklı bir Asya ülkesinde gerçekleştirilebiliyor. Benzer şekilde otomotivden tekstile, güneş panellerinden elektrikli araç bataryalarına kadar sayısız ürün, onlarca ülkeyi kapsayan karmaşık üretim ağlarının sonucu olarak küresel pazarlara ulaşıyor.

Bu yazı dizisinin ilk üç bölümünde, küresel tedarik zincirlerinin görünmeyen yönlerini farklı boyutlarıyla ele aldık. İlk bölümde, Çin’in özellikle Doğu Türkistan merkezli üretim kapasitesinin dünya ekonomisindeki stratejik rolünü ve bölgenin pamuk, polisilikon, domates ürünleri ile kritik mineraller gibi sektörlerde neden küresel ölçekte önem taşıdığını inceledik. Ardından, uluslararası insan hakları kuruluşları, akademik araştırmalar ve çeşitli hükümet raporlarında yer alan zorla çalıştırma iddialarını, bu iddiaların dayandığı bulguları ve uluslararası kamuoyunda nasıl yankı bulduğunu değerlendirdik. Üçüncü bölümde ise çok uluslu şirketlerin tedarik zincirlerinde karşı karşıya kaldıkları denetim baskısını, şeffaflık beklentilerini ve yatırımcıların giderek artan çevresel, sosyal ve yönetişim (ESG) kriterlerini ele aldık.

Bu noktaya kadar ortaya çıkan tablo, tartışmanın yalnızca belirli bir coğrafyadaki çalışma koşullarıyla sınırlı olmadığını gösteriyor. Konu artık yalnızca Çin’in iç politikaları veya belirli bir bölgedeki üretim modeliyle ilgili bir insan hakları meselesi olmaktan çıkmış durumda. Küresel ticaretin nasıl şekilleneceği, devletlerin ekonomik güvenlik stratejileri, şirketlerin hukuki sorumlulukları ve uluslararası rekabet dengeleri bu tartışmanın ayrılmaz parçaları hâline geldi.

Özellikle COVID-19 salgını sonrasında yaşanan tedarik zinciri kırılmaları, Rusya-Ukrayna Savaşı’nın enerji ve hammadde piyasalarına etkileri, jeopolitik rekabetin sertleşmesi ve ekonomik güvenlik kavramının öne çıkması, Batılı ülkelerin küresel üretim ağlarına bakışını önemli ölçüde değiştirdi. Artık yalnızca ürünün fiyatı veya üretim kapasitesi değil; ürünün nerede, hangi koşullarda ve hangi hukuki standartlar çerçevesinde üretildiği de uluslararası ticaret politikalarının temel unsurlarından biri olarak değerlendiriliyor.

Bu dönüşümün ilk büyük adımlarından biri Amerika Birleşik Devletleri tarafından atıldı. Washington yönetimi, özellikle Doğu Türkistan kaynaklı ürünlere ilişkin zorla çalıştırma iddialarını gerekçe göstererek ithalat denetimlerini sıkılaştırdı ve yeni yasal düzenlemeler yürürlüğe koydu. Ancak süreç bununla sınırlı kalmadı. Avrupa Birliği de benzer şekilde şirketlerin tedarik zincirlerini daha ayrıntılı biçimde incelemelerini zorunlu kılan yeni düzenlemeler hazırladı ve zorla çalıştırma ile ilişkilendirilen ürünlerin Avrupa pazarına girişini engellemeyi amaçlayan kapsamlı bir hukuki çerçeve oluşturdu.

Böylece tartışma, yalnızca Washington ile Pekin arasında yaşanan ikili bir siyasi anlaşmazlığın ötesine taşındı. Avrupa Birliği’nin de sürece dâhil olmasıyla birlikte konu; uluslararası ticaret hukuku, şirketlerin kurumsal sorumlulukları, insan hakları standartları ve küresel ekonomik rekabetin kesişim noktasında yer alan çok boyutlu bir meseleye dönüştü.

Diğer taraftan Pekin yönetimi ise Batılı ülkelerin ortaya koyduğu iddiaları ve bu doğrultuda geliştirilen ticaret düzenlemelerini kesin bir dille reddediyor. Çin hükümeti, Doğu Türkistan’daki istihdam politikalarının yoksulluğun azaltılması ve mesleki eğitim programlarının bir parçası olduğunu savunurken; Batılı ülkelerin uygulamalarını ekonomik korumacılık, siyasi baskı ve Çin’in yükselişini sınırlandırmaya yönelik girişimler olarak nitelendiriyor. Bu nedenle günümüzde yaşanan tartışma, yalnızca insan hakları raporlarının doğruluğu üzerine değil; uluslararası hukukun nasıl yorumlanacağı, devletlerin ticaret politikalarında hangi ölçüde yaptırım uygulayabileceği ve küresel ekonomik düzenin hangi ilkeler üzerine yeniden şekilleneceği konusunda da yoğunlaşıyor.

Bu bölümde, Avrupa Birliği’nin zorla çalıştırma ile mücadele kapsamında kabul ettiği yeni düzenlemeler, şirketlere getirilen hukuki yükümlülükler ve bu düzenlemelerin küresel tedarik zincirlerine olası etkileri incelenecektir. Aynı zamanda Çin hükümetinin konuya ilişkin resmî açıklamaları, Pekin’in uluslararası kamuoyuna sunduğu tezler ve bu iki yaklaşım arasında uluslararası hukuk çerçevesinde ortaya çıkan temel tartışmalar, farklı tarafların görüşlerine yer verilerek değerlendirilecektir.

1. Avrupa Birliği Neden Yeni Bir Ticaret Politikası Oluşturdu?

Ekonomik Ortaklıktan Değer Temelli Ticarete Geçiş

Avrupa Birliği uzun yıllar boyunca uluslararası ticaret politikalarını büyük ölçüde ekonomik verimlilik, serbest piyasa ilkeleri ve küresel rekabet gücü ekseninde şekillendirdi. Özellikle 1990’lı yıllardan itibaren hız kazanan küreselleşme süreci, Avrupa ekonomisinin üretim maliyetlerini düşürmek amacıyla Asya başta olmak üzere dünyanın farklı bölgelerindeki üretim merkezleriyle daha güçlü bağlar kurmasına yol açtı. Çin’in 2001 yılında Dünya Ticaret Örgütü’ne (WTO) katılması ise bu sürecin en önemli dönüm noktalarından biri oldu. Avrupa şirketleri, düşük maliyetli üretim kapasitesi ve gelişen sanayi altyapısı nedeniyle Çin’i küresel tedarik zincirlerinin merkezlerinden biri hâline getirdi.

Ancak geçen yirmi yıl içerisinde uluslararası ticaretin yalnızca ekonomik göstergeler üzerinden değerlendirilmesinin yeterli olmadığı yönündeki görüşler Avrupa’da giderek güç kazandı. Üretimin hangi koşullarda gerçekleştirildiği, çalışanların temel haklarının korunup korunmadığı, çevresel standartlara uyulup uyulmadığı ve şirketlerin küresel faaliyetlerinin sosyal etkileri, Avrupa kurumlarının karar alma süreçlerinde daha belirleyici unsurlar hâline gelmeye başladı.

Bu dönüşüm yalnızca Çin ile ilgili tartışmaların sonucu değildir. Bangladeş’teki tekstil fabrikalarında yaşanan iş güvenliği felaketleri, Afrika’daki madenlerde çocuk işçiliğine ilişkin iddialar, Güney Amerika’daki ormansızlaşma tartışmaları ve Güneydoğu Asya’daki işçi hakları ihlallerine yönelik eleştiriler, Avrupa’da küresel tedarik zincirlerinin daha sıkı denetlenmesi gerektiği yönündeki düşüncenin güçlenmesine katkı sağladı. Dolayısıyla Avrupa Birliği’nin yeni yaklaşımı, belirli bir ülkeyi hedef alan tekil bir politika olmaktan ziyade, küresel üretim sisteminin tamamına yönelik daha kapsamlı bir düzenleme arayışının ürünü olarak ortaya çıktı.

Küresel Tedarik Zincirlerinde İnsan Hakları Tartışmaları

Son yıllarda küresel tedarik zincirleri, yalnızca ekonomik verimlilik açısından değil, insan hakları standartları bakımından da yoğun şekilde incelenmeye başlandı. Bir ürünün nihai tüketiciye ulaşmadan önce onlarca ülkeden geçen karmaşık üretim süreci, üretimin farklı aşamalarında meydana gelebilecek hak ihlallerinin tespit edilmesini zorlaştırıyor.

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), Birleşmiş Milletler (BM), OECD ve çeşitli bağımsız araştırma kuruluşları, şirketlerin yalnızca kendi tesislerinde değil, tüm tedarik ağları boyunca oluşabilecek insan hakları risklerinden haberdar olmaları ve bunları önlemek için gerekli tedbirleri almaları gerektiğini uzun süredir vurguluyor.

Bu yaklaşım doğrultusunda özellikle şu konular uluslararası gündemin merkezine yerleşti:

Zorla çalıştırma iddiaları,
Çocuk işçiliği,
Modern kölelik uygulamaları,
Sendikal hakların sınırlandırılması,
Ayrımcılık,
İş sağlığı ve güvenliği eksiklikleri,
Çevresel etkiler.

Avrupa Birliği, bu tartışmaları yalnızca etik bir mesele olarak değil; aynı zamanda adil rekabetin korunması açısından da değerlendirmeye başladı. Bir şirketin düşük maliyet avantajını, uluslararası kabul gören çalışma standartlarına uyulmaması sayesinde elde etmesi durumunda bunun piyasa rekabetini bozabileceği görüşü Avrupa kurumlarında giderek daha fazla kabul görmeye başladı.

Avrupa Parlamentosu’nda Yükselen Baskılar

Avrupa Birliği’nin yeni düzenlemelerinin hazırlanmasında Avrupa Parlamentosu önemli bir rol oynadı. Özellikle son yıllarda birçok siyasi grup ve parlamenter, küresel tedarik zincirlerinde insan hakları ihlallerine ilişkin iddiaların daha etkin şekilde soruşturulması ve Avrupa pazarına giren ürünlerin daha sıkı denetlenmesi gerektiğini savundu.

Parlamentoda yapılan tartışmalarda yalnızca Çin değil, dünyanın farklı bölgelerinde yaşanan işçi hakları sorunları da gündeme taşındı. Avrupa Parlamentosu tarafından kabul edilen çeşitli karar tasarılarında, şirketlerin tedarik zincirleri konusunda daha fazla şeffaflık sağlaması, risk analizleri yapması ve insan hakları ihlallerine karşı önleyici mekanizmalar geliştirmesi yönünde çağrılar yer aldı.

Bu süreçte Avrupa Komisyonu da parlamentodan gelen talepler doğrultusunda yeni yasal düzenlemeler üzerinde çalışmaya başladı. Böylece şirketlerin yalnızca finansal performanslarıyla değil, faaliyetlerinin insan hakları ve çevresel etkileri bakımından da sorumluluk üstlenmesini öngören yeni bir yaklaşım şekillendi.

Sivil Toplum Kuruluşlarının ve Akademik Araştırmaların Etkisi

Avrupa’da politika yapım süreçlerini etkileyen önemli unsurlardan biri de sivil toplum kuruluşları, akademik araştırmalar ve bağımsız düşünce kuruluşları tarafından hazırlanan raporlar oldu.

Uluslararası Af Örgütü (Amnesty International), Human Rights Watch, Sheffield Hallam Üniversitesi Helena Kennedy Centre, OECD bünyesinde hazırlanan çalışmalar ve çeşitli araştırma merkezlerinin yayımladığı raporlar; küresel tedarik zincirlerinde insan hakları risklerine dikkat çeken belgeler arasında yer aldı. Bu çalışmaların bir kısmı özellikle Doğu Türkistan’daki üretim süreçlerine ilişkin iddiaları gündeme taşırken, diğerleri farklı ülkelerdeki benzer risk alanlarını inceleyerek sorunun küresel boyutuna işaret etti.

Avrupa Komisyonu ve Avrupa Parlamentosu tarafından hazırlanan etki analizlerinde de bu tür akademik çalışmalar, uluslararası kuruluş raporları ve sektör araştırmaları önemli bilgi kaynakları arasında gösterildi. Bununla birlikte, söz konusu raporların yöntemleri ve ulaştıkları sonuçlar zaman zaman farklı ülkeler tarafından eleştirilmiş, özellikle Çin hükümeti bazı raporların taraflı veya siyasi amaçlarla hazırlandığını savunmuştur.

Avrupa Kamuoyunun Beklentileri

Avrupa’da tüketici davranışları da son yıllarda önemli ölçüde değişmeye başladı. Özellikle genç tüketiciler ve kurumsal yatırımcılar, satın aldıkları ürünlerin yalnızca fiyatına veya kalitesine değil; üretim süreçlerine, çevresel etkilerine ve sosyal sorumluluk kriterlerine de daha fazla önem veriyor.

Bu eğilim, “etik tüketim” ve “sorumlu yatırım” kavramlarının Avrupa ekonomisinde giderek daha görünür hâle gelmesine katkı sağladı. Büyük yatırım fonları ve finans kuruluşları, çevresel, sosyal ve yönetişim kriterlerini (ESG) yatırım kararlarının önemli bir parçası hâline getirirken, birçok Avrupa şirketi de tedarik zincirlerini daha şeffaf hâle getirmek amacıyla gönüllü denetim mekanizmaları oluşturmaya başladı.

Bu gelişmeler, siyaset kurumları üzerinde de etkili oldu. Avrupa Birliği’nin hazırladığı yeni düzenlemeler yalnızca devlet politikalarının değil, aynı zamanda değişen tüketici beklentilerinin ve özel sektör uygulamalarının da bir yansıması olarak değerlendiriliyor.

“Value-Based Trade”: Avrupa’nın Değer Temelli Ticaret Yaklaşımı

Avrupa Birliği’nin son yıllarda dış ticaret politikalarında öne çıkardığı temel kavramlardan biri “Value-Based Trade”, yani değer temelli ticaret anlayışıdır.

Bu yaklaşım, uluslararası ticaretin yalnızca ekonomik kazanç üretmekle sınırlı olmaması gerektiği düşüncesine dayanıyor. Avrupa Birliği’ne göre serbest ticaret; insan haklarına saygı, hukukun üstünlüğü, sürdürülebilir kalkınma, çalışma standartları ve çevresel koruma ilkeleriyle birlikte yürütülmelidir.

Bu nedenle AB’nin son dönemde imzaladığı veya müzakere ettiği birçok serbest ticaret anlaşmasında;

insan hakları,
çalışma standartları,
çevre koruma,
sürdürülebilir kalkınma,
kurumsal şeffaflık

gibi başlıklara ilişkin hükümler de yer almaya başladı.

Avrupa Komisyonu, bu yaklaşımın belirli bir ülkeye yönelik yaptırım politikası olmadığını; küresel ticaret sisteminin daha sürdürülebilir ve öngörülebilir hâle getirilmesini amaçladığını ifade ediyor.

Yeşil Mutabakat ile İnsan Hakları Politikalarının Kesişimi

Avrupa Birliği’nin yeni ticaret yaklaşımı yalnızca insan hakları politikalarının sonucu değildir. Aynı zamanda Avrupa Yeşil Mutabakatı (European Green Deal) kapsamında geliştirilen sürdürülebilir ekonomi vizyonunun da önemli bir parçasıdır.

Yeşil Mutabakat çerçevesinde Avrupa Birliği, karbon emisyonlarının azaltılması, döngüsel ekonomi uygulamalarının yaygınlaştırılması ve çevresel sürdürülebilirliğin güçlendirilmesini hedeflerken; bu hedeflerin sosyal boyutunun da göz ardı edilmemesi gerektiğini savunmaktadır.

Bu nedenle çevresel sürdürülebilirlik ile insan hakları standartları, AB’nin yeni ticaret politikalarında birbirini tamamlayan iki temel unsur olarak ele alınmaktadır. Bir ürünün yalnızca düşük karbon salımıyla üretilmiş olması yeterli görülmemekte; aynı zamanda üretim sürecinin uluslararası çalışma standartlarına uygunluğu da değerlendirme kriterleri arasında yer almaktadır.

Değişen Küresel Ticaret Anlayışı

Tüm bu gelişmeler, Avrupa Birliği’nin ticaret politikalarında önemli bir paradigma değişimine işaret etmektedir. Geleneksel olarak maliyet, verimlilik ve rekabet gücü ekseninde şekillenen ticaret anlayışı; yerini giderek daha fazla insan hakları, çevresel sürdürülebilirlik, kurumsal sorumluluk ve ekonomik güvenlik unsurlarını birlikte değerlendiren bütüncül bir yaklaşıma bırakmaktadır.

Ancak bu dönüşüm uluslararası alanda görüş birliğiyle karşılanmamaktadır. Avrupa Birliği, söz konusu düzenlemeleri evrensel insan hakları standartlarının doğal bir uzantısı olarak tanımlarken; Çin başta olmak üzere bazı ülkeler bu politikaların ticareti siyasallaştırdığı, korumacılığı artırdığı ve küresel rekabeti olumsuz etkilediği görüşünü savunmaktadır.

2. AB Zorla Çalıştırma Yönetmeliği (Forced Labour Regulation)

Avrupa Birliği Küresel Tedarik Zincirlerini Nasıl Denetlemeyi Planlıyor?

Avrupa Birliği’nin küresel tedarik zincirlerine yönelik en kapsamlı adımlarından biri, Zorla Çalıştırma ile Üretilen Ürünlerin Birlik Pazarında Yasaklanmasına İlişkin Yönetmelik (Regulation on Prohibiting Products Made with Forced Labour on the Union Market), kamuoyunda daha yaygın bilinen adıyla Forced Labour Regulation (FLR) oldu.

Yönetmelik, Avrupa Birliği Konseyi ve Avrupa Parlamentosu tarafından kabul edilerek AB’nin insan hakları odaklı ticaret politikalarının temel unsurlarından biri hâline geldi. Düzenlemenin temel amacı, Uluslararası Çalışma Örgütü’nün (ILO) zorla çalıştırma tanımına uygun şekilde üretildiği tespit edilen ürünlerin Avrupa Birliği pazarında yer almasını engellemek olarak ifade ediliyor.

Ancak bu yönetmelik yalnızca yeni bir ticaret kuralı değil; aynı zamanda şirketlerin küresel tedarik zincirlerini nasıl yöneteceğini değiştirebilecek kapsamlı bir denetim mekanizmasını da beraberinde getiriyor.

Yönetmelik Neden Hazırlandı?

Avrupa Komisyonu’na göre küresel ekonomide milyonlarca insanın hâlen çeşitli biçimlerde zorla çalıştırıldığına ilişkin uluslararası kuruluşlar tarafından yayımlanan raporlar, mevcut ticaret sisteminde yeni önlemlere ihtiyaç olduğunu ortaya koyuyor.

Komisyon, mevcut mevzuatın ürünlerin teknik güvenliği, sağlık standartları veya çevresel uygunluğu konusunda ayrıntılı düzenlemeler içerdiğini; ancak üretim sürecinde zorla çalıştırma kullanıldığı iddia edilen ürünlerin doğrudan piyasadan çekilmesine yönelik ortak bir Avrupa mekanizmasının bulunmadığını belirtiyor.

Bu nedenle yeni yönetmelikle birlikte hedeflenen başlıca amaçlar şöyle sıralanıyor:

Avrupa pazarında zorla çalıştırma ile üretildiği tespit edilen ürünlerin dolaşımını önlemek,
Şirketleri tedarik zincirlerini daha ayrıntılı biçimde incelemeye teşvik etmek,
İnsan hakları standartlarını ticaret politikalarının ayrılmaz bir parçası hâline getirmek,
Avrupa Birliği içinde ortak ve yeknesak bir uygulama oluşturmak.

Komisyon, bu düzenlemenin yalnızca yaptırım amacı taşımadığını; aynı zamanda şirketleri önleyici tedbirler almaya yönlendirmeyi hedeflediğini de vurguluyor.

Hangi Ürünleri Kapsıyor?

Yönetmeliğin en dikkat çekici yönlerinden biri, belirli sektörlerle sınırlı olmamasıdır.

AB mevzuatına göre zorla çalıştırma kullanıldığı tespit edilmesi hâlinde;

tekstil ürünleri,
hazır giyim,
pamuk,
elektronik cihazlar,
otomotiv parçaları,
güneş panelleri,
bataryalar,
tarım ürünleri,
deniz ürünleri,
oyuncaklar,
madencilik ürünleri,
inşaat malzemeleri,

dahil olmak üzere Avrupa Birliği pazarına sunulan tüm ürünler düzenleme kapsamına girebilmektedir.

Üstelik yalnızca nihai ürünler değil, bu ürünlerin üretiminde kullanılan ara mallar ve hammaddeler de soruşturma konusu olabilmektedir.

Başka bir ifadeyle, bir otomobilin yalnızca montajı değil; içerisinde kullanılan batarya, elektronik bileşen, alüminyum, çelik veya pamuğun üretim süreci de inceleme kapsamına alınabilir.

Hangi Ülkeleri Kapsıyor?

Yönetmeliğin hukuki yapısı incelendiğinde, herhangi bir ülkenin ismen hedef alınmadığı görülmektedir.

Avrupa Birliği, düzenlemenin;

Avrupa Birliği ülkeleri,
AB dışındaki tüm ihracatçı ülkeler,
Avrupa’da üretim yapan şirketler,
Avrupa’ya ürün gönderen yabancı üreticiler

için eşit şekilde uygulanacağını ifade etmektedir.

Dolayısıyla hukuki metinde Çin, Doğu Türkistan veya herhangi bir ülkenin adı geçmemektedir.

Ancak uygulamada kamuoyundaki tartışmaların önemli bölümü, özellikle Doğu Türkistan kaynaklı ürünlere ilişkin uluslararası raporlar nedeniyle Çin üzerinde yoğunlaşmaktadır. Bununla birlikte uzmanlar, gelecekte başka ülkelerde ortaya çıkabilecek benzer iddiaların da aynı mekanizma kapsamında değerlendirilebileceğine dikkat çekmektedir.

Bir Ülke Hedef Alınıyor mu?

Bu soru, yönetmelik etrafındaki uluslararası tartışmaların merkezinde yer alıyor.

Avrupa Komisyonu, düzenlemenin ülke bazlı değil, risk bazlı olduğunu vurguluyor. Buna göre soruşturmaların başlangıç noktası bir ülke değil; belirli bir ürün, şirket, üretim tesisi veya tedarik zincirine ilişkin güvenilir bilgi ve risk göstergeleri olacak.

Buna karşılık Çin yönetimi ise uygulamanın fiilen Çin’i hedef aldığını savunuyor. Pekin’e göre düzenleme, tarafsız görünmekle birlikte özellikle Çin menşeli ürünlere yönelik siyasi baskı oluşturabilecek bir araç niteliği taşıyor.

Dolayısıyla yönetmeliğin hukuki metni ile uluslararası siyasi tartışmalar arasında önemli bir ayrım bulunuyor. Metin ülke ismi içermese de uygulamanın hangi ülkeleri daha fazla etkileyeceği konusu uluslararası kamuoyunda tartışılmaya devam ediyor.

Soruşturma Süreci Nasıl İşleyecek?

Yönetmelik, iki aşamalı bir inceleme sistemi öngörüyor.

İlk aşamada yetkili makamlar, kamuya açık bilgiler, uluslararası kuruluş raporları, bağımsız araştırmalar, şirket beyanları ve diğer güvenilir kaynaklardan elde edilen verileri değerlendirerek ön inceleme yapabilecek.

Bu aşamada şu sorulara yanıt aranacak:

İddialar makul ve doğrulanabilir mi?
Risk ciddi görünüyor mu?
Ürünün Avrupa pazarındaki yaygınlığı nedir?
Şirket gerekli özeni göstermiş mi?

Eğer ön değerlendirme sonunda yeterli şüphe oluşursa resmi soruşturma başlatılabilecek.

Soruşturma sürecinde ilgili şirketlerden ayrıntılı bilgi ve belge talep edilebilecek; şirketlerin tedarik zincirine ilişkin açıklamalar, denetim raporları ve risk azaltma çalışmaları değerlendirilecek.

Avrupa Komisyonu’nun Yetkileri

Yönetmelik, Avrupa Komisyonu ile üye devletlerin yetkili makamları arasında koordineli bir uygulama öngörmektedir.

Komisyon özellikle AB dışındaki üretim süreçlerine ilişkin sınır ötesi soruşturmaların koordinasyonunda önemli bir rol üstlenirken, üye devletlerin yetkili kurumları kendi ulusal pazarlarında inceleme ve uygulama işlemlerini yürütecektir.

Bu kapsamda Komisyon;

bilgi paylaşımını koordine edebilecek,
ortak veri tabanları oluşturabilecek,
risk analizleri hazırlayabilecek,
soruşturmaların uyumlu şekilde yürütülmesini sağlayabilecek,
üye ülkeler arasında uygulama farklılıklarını azaltmaya yönelik rehberlik yapabilecektir.

Gümrük Süreçleri ve Ürünlere El Konulması

Bir ürün hakkında zorla çalıştırma kullanıldığı yönünde nihai karar verilmesi hâlinde, Avrupa Birliği gümrük makamları devreye girecektir.

Bu durumda ürünlerin:

Avrupa Birliği’ne ithalatı durdurulabilecek,
serbest dolaşıma girmesi engellenebilecek,
ihracatı yasaklanabilecek,
AB iç pazarındaki dağıtımı durdurulabilecek.

Gümrük idareleri, yetkili makamların kararları doğrultusunda ürünlerin piyasaya girişini engellemekle yükümlü olacaktır.

İthalat ve İhracat Yasağı

Yönetmeliğin en önemli sonuçlarından biri, zorla çalıştırma ile üretildiği tespit edilen ürünlerin yalnızca Avrupa’ya girişinin değil, Avrupa Birliği içinden üçüncü ülkelere ihracatının da engellenebilmesidir.

Böylece söz konusu ürünlerin Avrupa’yı bir dağıtım merkezi olarak kullanmasının önüne geçilmesi amaçlanmaktadır.

Piyasadan Çekme ve İmha Süreci

Yönetmelik yalnızca sınırda kontrol mekanizması öngörmemektedir.

Eğer bir ürün soruşturma tamamlandıktan sonra zorla çalıştırma ile üretildiği gerekçesiyle yasaklanırsa, ürünün:

mağazalardan çekilmesi,
depolardan toplatılması,
çevrim içi satış platformlarından kaldırılması,
piyasaya yeniden sunulmasının engellenmesi

kararlaştırılabilecektir.

Ürünün niteliğine göre yeniden değerlendirme, geri dönüşüm veya uygun görülen diğer tasarruf yöntemleri uygulanabilir. Eğer ürünün piyasada kalması mevzuata aykırı görülürse, ilgili kurallar çerçevesinde imha veya kullanımdan tamamen çıkarılması da söz konusu olabilecektir. Amaç, zorla çalıştırma ile üretildiği tespit edilen ürünlerin ticari dolaşımını sonlandırmaktır.

Şirketlerin İtiraz Hakkı ve Hukuki Güvenceler

Yönetmelik, soruşturmaya konu olan şirketler açısından da çeşitli usul güvenceleri öngörmektedir.

İlgili işletmeler;

haklarındaki iddialara cevap verebilmek,
ek bilgi ve belge sunabilmek,
savunmalarını yetkili makamlara iletebilmek,
alınan kararlara karşı ilgili hukuki yolları kullanabilmek

imkânına sahiptir.

Bu yönüyle düzenleme, yalnızca yaptırım mekanizması oluşturmayı değil, idari kararların hukuki denetime açık olmasını da amaçlamaktadır. Avrupa Birliği, soruşturmaların objektif kriterlere dayanacağını ve kararların orantılılık, savunma hakkı ile hukuki güvenlik ilkeleri çerçevesinde alınacağını ifade etmektedir.

Ticaretten Daha Fazlası

AB Zorla Çalıştırma Yönetmeliği, görünürde ticareti düzenleyen bir mevzuat olsa da etkileri bunun çok ötesine uzanmaktadır. Şirketlerin tedarik zincirlerini yeniden yapılandırmasından uluslararası yatırım kararlarına, gümrük uygulamalarından diplomatik ilişkilere kadar geniş bir alanı etkileyebilecek potansiyele sahip olan bu düzenleme, küresel ticaretin geleceğinde insan hakları kriterlerinin daha belirleyici hâle geldiğinin somut göstergelerinden biri olarak değerlendirilmektedir.

3. Kurumsal Sürdürülebilirlik ve Due Diligence

Avrupa Birliği Şirketlerden Artık Sadece Kâr Değil, Sorumluluk da Bekliyor

Avrupa Birliği’nin küresel tedarik zincirlerine ilişkin dönüşümünde yalnızca Forced Labour Regulation (FLR) belirleyici olmadı. Bununla birlikte kabul edilen ikinci önemli düzenleme olan Corporate Sustainability Due Diligence Directive (CSDDD), şirketlerin yalnızca ürettikleri ürünlerden değil, tüm değer zincirlerinde ortaya çıkabilecek insan hakları ve çevresel risklerden de sorumlu tutulmasını öngören yeni bir hukuki yaklaşım getirdi.

Kamuoyunda sıklıkla “AB Tedarik Zinciri Yasası” olarak da anılan CSDDD, Avrupa Birliği’nin ticaret politikalarında son yılların en kapsamlı kurumsal sorumluluk düzenlemelerinden biri olarak değerlendiriliyor. Düzenlemenin temel mantığı, şirketlerin yalnızca kendi faaliyetlerini değil; tedarikçilerinin, taşeronlarının ve iş ortaklarının faaliyetlerini de belirli ölçüde gözetmek ve olası ihlalleri önlemek için aktif çaba göstermelerini zorunlu kılmasıdır.

Başka bir ifadeyle, Avrupa Birliği artık büyük şirketlerden yalnızca ekonomik başarı değil; faaliyetlerinin sosyal ve çevresel etkileri konusunda da hesap verebilir olmalarını bekliyor.

Corporate Sustainability Due Diligence Directive (CSDDD) Nedir?

CSDDD, Türkçeye “Kurumsal Sürdürülebilirlik Durum Tespiti Direktifi” veya “Kurumsal Sürdürülebilirlik Özen Yükümlülüğü Direktifi” şeklinde çevrilebilmektedir.

Avrupa Komisyonu’na göre direktifin amacı;

insan haklarına yönelik olumsuz etkilerin önlenmesi,
çevresel zararların azaltılması,
şirketlerin küresel değer zincirlerinde daha sorumlu hareket etmesi,
sürdürülebilir ve şeffaf iş modellerinin yaygınlaştırılmasıdır.

Bu düzenleme, şirketlerden yalnızca ihlaller ortaya çıktıktan sonra müdahale etmelerini değil, riskleri henüz gerçekleşmeden önce tespit ederek önlem almalarını istemektedir.

Dolayısıyla CSDDD’nin temel yaklaşımı cezalandırmaktan çok, önleyici kurumsal yönetişim mekanizmalarının oluşturulmasına dayanmaktadır.

“Due Diligence” Kavramı Ne Anlama Geliyor?

İngilizce “Due Diligence” kavramı hukuk ve finans alanında uzun yıllardır kullanılan bir terimdir.

En genel anlamıyla;

“Bir faaliyetin doğurabileceği riskleri makul ölçüde araştırmak, değerlendirmek ve gerekli önlemleri almak.”

şeklinde tanımlanabilir.

Avrupa Birliği bu kavramı şirketlerin küresel faaliyetlerine uyarlamaktadır.

Artık bir şirket;

“Ben üretimi taşerona yaptırıyorum, sorumluluk bana ait değil.”

veya

“Hammaddemin nereden geldiğini bilmiyordum.”

şeklindeki savunmalarla sorumluluktan tamamen kurtulamayacaktır.

Şirketlerden makul ölçüde araştırma yapmaları, riskleri belirlemeleri ve bunları azaltmaya yönelik somut adımlar atmaları beklenmektedir.

Şirketlerin Yeni Yükümlülükleri

Direktif kapsamında belirli büyüklüğün üzerindeki şirketlere çok sayıda yeni yükümlülük getirilmektedir.

Bunlar arasında;

insan hakları risklerinin belirlenmesi,
çevresel etkilerin değerlendirilmesi,
tedarik zincirlerinin düzenli olarak incelenmesi,
risk azaltıcı önlemlerin uygulanması,
şikâyet mekanizmalarının kurulması,
düzenli raporlama yapılması,
denetim süreçlerinin belgelenmesi

gibi kapsamlı sorumluluklar yer almaktadır.

Bu yükümlülükler yalnızca Avrupa’da faaliyet gösteren şirketleri değil, belirli ekonomik kriterleri karşılayan ve Avrupa pazarında faaliyet gösteren yabancı şirketleri de kapsayabilmektedir.

Risk Analizi Artık Zorunlu

CSDDD’nin en önemli yeniliklerinden biri risk analizi yükümlülüğünü hukuki bir zorunluluk hâline getirmesidir.

Şirketlerden artık şu sorulara sistematik şekilde cevap vermeleri beklenmektedir:

Hammaddeler nereden geliyor?
Üretim hangi ülkelerde yapılıyor?
Çalışanların hakları korunuyor mu?
Çocuk işçiliği riski bulunuyor mu?
Zorla çalıştırma iddiaları mevcut mu?
Çevresel zarar oluşuyor mu?
Yerel halkın hakları etkileniyor mu?

Bu analizlerin yalnızca bir kez yapılması yeterli görülmüyor. Risk değerlendirmelerinin düzenli aralıklarla güncellenmesi ve yeni gelişmelere göre revize edilmesi öngörülüyor.

Tedarik Zincirinin Haritalandırılması

Avrupa Birliği’nin benimsediği yeni yaklaşımda şirketlerin yalnızca doğrudan çalıştıkları tedarikçileri tanımaları yeterli görülmüyor.

Büyük şirketlerden;

birinci seviye tedarikçiler,
ikinci seviye üreticiler,
hammadde sağlayıcıları,
lojistik şirketleri,
işleme tesisleri,
üretim ortakları

gibi tüm değer zincirini mümkün olduğunca ayrıntılı biçimde haritalandırmaları bekleniyor.

Bu süreç, özellikle binlerce farklı tedarikçiyle çalışan çok uluslu şirketler açısından son derece karmaşık ve maliyetli bir dönüşüm anlamına geliyor.

Alt Yüklenicilerin Denetlenmesi

Küresel üretimin önemli bir bölümü taşeronlar aracılığıyla yürütülüyor.

Bir markanın ürünü çoğu zaman doğrudan kendi fabrikasında değil;

bağımsız üreticiler,
fason atölyeler,
yerel taşeronlar,
alt yükleniciler

tarafından üretilebiliyor.

CSDDD, şirketlerin yalnızca ana üreticileri değil, mümkün olduğu ölçüde bu alt yüklenici ağlarını da denetlemelerini öngörüyor.

Bu durum özellikle tekstil, elektronik, otomotiv ve madencilik sektörlerinde çok daha kapsamlı tedarik zinciri incelemelerini beraberinde getiriyor.

Çocuk İşçiliği ve Zorla Çalıştırma Riskleri

Direktif kapsamında şirketlerin değerlendirmesi gereken en önemli başlıklardan biri çocuk işçiliği ve zorla çalıştırma riskleri olarak öne çıkıyor.

Uluslararası Çalışma Örgütü’nün temel sözleşmeleri doğrultusunda şirketlerden;

çocuk işçiliği,
zorla çalıştırma,
borç karşılığı çalışma,
insan ticareti,
modern kölelik uygulamaları,
ayrımcı çalışma koşulları

gibi riskleri tespit etmeleri ve bunların önlenmesine yönelik etkili tedbirler almaları bekleniyor.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, direktifin belirli bir ülkeye odaklanmamasıdır. Düzenleme, risklerin dünyanın herhangi bir bölgesinde ortaya çıkabileceği varsayımıyla hazırlanmıştır.

İnsan Hakları Riskleri

CSDDD yalnızca çalışma hayatına ilişkin ihlalleri kapsamamaktadır.

Direktifte daha geniş bir insan hakları perspektifi benimsenmektedir.

Şirketlerden;

sendikal haklara saygı,
ayrımcılığın önlenmesi,
güvenli çalışma ortamı,
adil ücret uygulamaları,
yerel toplulukların hakları,
zorunlu tahliyeler,
yerli halkların hakları,
özel hayatın korunması

gibi uluslararası insan hakları standartlarını da dikkate almaları beklenmektedir.

Bu yaklaşım, Birleşmiş Milletler İş Dünyası ve İnsan Hakları Rehber İlkeleri ile OECD Çok Uluslu Şirketler Rehberi’nin benimsediği ilkelerle uyumlu bir çerçeve sunmaktadır.

Çevresel Riskler de Denetim Kapsamında

Direktif yalnızca insan haklarıyla sınırlı değildir.

Şirketler aynı zamanda;

ormansızlaşma,
biyolojik çeşitlilik kaybı,
su kaynaklarının kirletilmesi,
hava kirliliği,
tehlikeli atık yönetimi,
karbon emisyonları,
iklim değişikliği üzerindeki etkiler

gibi çevresel riskleri de değerlendirmek zorundadır.

Bu yönüyle CSDDD, Avrupa Yeşil Mutabakatı’nın kurumsal alandaki önemli tamamlayıcı araçlarından biri olarak görülmektedir.

Yönetim Kurullarının Rolü

Direktif, kurumsal yönetişim anlayışında da önemli bir değişim öngörmektedir.

İnsan hakları ve çevresel risk yönetimi artık yalnızca uyum (compliance) departmanlarının veya hukuk birimlerinin sorumluluğu olarak görülmemektedir.

Şirket yönetimlerinin;

sürdürülebilirlik stratejileri oluşturması,
risk yönetim sistemlerini geliştirmesi,
gerekli kaynakları sağlaması,
uygulamaları düzenli olarak izlemesi

beklenmektedir.

Böylece sürdürülebilirlik konusu şirketlerin yalnızca sosyal sorumluluk projeleri kapsamında değil, kurumsal yönetimin temel unsurlarından biri hâline gelmektedir.

Para Cezaları ve Yaptırımlar

CSDDD yalnızca tavsiye niteliğinde bir metin değildir.

Üye devletler, direktif doğrultusunda oluşturacakları ulusal mevzuatta etkili, orantılı ve caydırıcı yaptırımlar öngörmekle yükümlüdür.

Bu kapsamda;

idari para cezaları,
uyum planı hazırlama zorunluluğu,
ihlalin giderilmesine yönelik emirler,
kamuya açıklama yükümlülükleri

gibi yaptırımlar uygulanabilecektir.

Para cezalarının hesaplanmasında şirketlerin küresel ciroları da dikkate alınabilecek olup, yaptırımların şirket büyüklüğüyle orantılı olması hedeflenmektedir.

Hukuki Sorumluluk ve Tazminat

Direktifin en dikkat çekici yönlerinden biri de belirli durumlarda hukuki sorumluluk mekanizması öngörmesidir.

Eğer bir şirket;

gerekli risk analizlerini yapmamış,
makul önlemleri almamış,
özen yükümlülüğünü yerine getirmemiş

ve bunun sonucunda önlenebilir bir zarar meydana gelmişse, ulusal hukuk çerçevesinde hukuki sorumlulukla karşılaşabilecektir.

Bu düzenleme, zarar gören kişilerin veya ilgili tarafların belirli koşullar altında tazminat talebinde bulunabilmesine de imkân tanımaktadır. Ancak sorumluluğun doğup doğmayacağı, her somut olayın koşulları ve ilgili üye devlet hukukunda yapılacak değerlendirmelere bağlı olacaktır.

Avrupa’nın Şirketlere Verdiği Mesaj

Corporate Sustainability Due Diligence Directive, Avrupa Birliği’nin küresel ticaret anlayışında yaşanan dönüşümün en somut örneklerinden biridir. Bu yeni yaklaşım, şirketlerin yalnızca ekonomik performanslarıyla değil; insan haklarına saygı, çevresel etkiler ve tedarik zincirlerinin bütününde ortaya çıkabilecek riskleri yönetme kapasiteleriyle de değerlendirileceğini ortaya koymaktadır.

Avrupa Birliği, bu düzenlemeleri küresel ticarette daha yüksek standartlar oluşturmayı amaçlayan kurumsal sorumluluk araçları olarak tanımlarken; eleştirmenler ise özellikle çok uluslu şirketler üzerindeki idari yükün artabileceğini, uyum maliyetlerinin yükselebileceğini ve uygulamada hukuki belirsizlikler yaşanabileceğini dile getirmektedir.

4. Avrupa Şirketleri Nasıl Etkileniyor?

Yeni Kurallar Kâğıt Üzerinde Değil, Fabrikalarda ve Yönetim Kurullarında Karşılık Buluyor

Avrupa Birliği’nin son yıllarda yürürlüğe koyduğu Forced Labour Regulation (FLR) ve Corporate Sustainability Due Diligence Directive (CSDDD) yalnızca hukuki metinlerden ibaret düzenlemeler değil. Bu iki düzenleme, Avrupa merkezli binlerce şirketin tedarik zinciri yönetimini, satın alma politikalarını ve küresel üretim stratejilerini yeniden şekillendirecek kapsamlı bir dönüşümün başlangıcı olarak görülüyor.

Geçmişte birçok uluslararası şirket için maliyet, teslim süresi ve üretim kapasitesi temel karar kriterleri arasında yer alırken, yeni dönemde insan hakları riskleri, çevresel etkiler, tedarik zinciri şeffaflığı ve hukuki uyumluluk da stratejik karar süreçlerinin ayrılmaz parçaları hâline geliyor.

Bu değişim yalnızca Çin’den ürün temin eden şirketleri değil, Avrupa pazarına ürün sunan veya Avrupa’da faaliyet gösteren çok uluslu şirketlerin tamamını etkileyebilecek nitelikte değerlendiriliyor.

Tedarik Zinciri Yönetiminde Yeni Bir Dönem

Küresel üretim modeli onlarca yıl boyunca “en düşük maliyet, en yüksek verimlilik” anlayışı üzerine kuruldu. Büyük markalar üretimi doğrudan kendileri yapmak yerine, dünyanın farklı bölgelerindeki binlerce tedarikçiyle çalışmayı tercih etti. Bu sistem maliyet avantajı sağlarken, tedarik zincirinin alt halkalarında yaşanabilecek insan hakları ihlallerinin görünürlüğünü de azaltabiliyordu.

AB’nin yeni düzenlemeleriyle birlikte şirketlerden artık yalnızca doğrudan sözleşme yaptıkları üreticileri değil; hammaddenin çıkarıldığı madenlerden ipliğin eğrildiği fabrikalara, parçaların üretildiği tesislerden montaj hatlarına kadar uzanan tüm değer zincirini mümkün olduğunca izlemeleri bekleniyor.

Bu durum özellikle otomotiv, tekstil, elektronik, kimya ve enerji sektörlerinde faaliyet gösteren şirketler için önemli operasyonel değişiklikleri beraberinde getiriyor.

Volkswagen: Otomotiv Devinin Karmaşık Tedarik Zinciri

Almanya merkezli otomotiv üreticisi Volkswagen, dünyanın en geniş tedarik ağlarından birine sahip şirketlerden biri olarak gösteriliyor. Bir otomobilin üretiminde kullanılan çelik, alüminyum, elektronik çipler, kablo sistemleri, bataryalar ve tekstil ürünleri farklı kıtalardaki yüzlerce üreticiden temin edilebiliyor.

Şirket son yıllarda tedarik zinciri şeffaflığını artırmaya yönelik çeşitli uyum programları yürüttüğünü, tedarikçiler için davranış kuralları uyguladığını ve risk temelli denetim mekanizmaları geliştirdiğini açıklıyor. Özellikle batarya hammaddeleri ve kritik mineraller gibi alanlarda izlenebilirliği artırmaya yönelik çalışmalar öne çıkıyor.

BMW ve Mercedes-Benz: İzlenebilirlik Önceliği

Alman otomotiv sektörünün diğer iki önemli temsilcisi BMW ve Mercedes-Benz de benzer şekilde küresel tedarik zincirlerinin daha ayrıntılı izlenmesine yönelik programlar uyguladıklarını duyuruyor.

Elektrikli araç dönüşümüyle birlikte;

lityum,
kobalt,
nikel,
grafit,
nadir toprak elementleri

gibi stratejik hammaddelerin temin süreçleri daha yakından takip edilmeye başlandı.

Her iki şirket de kamuoyuna açıkladıkları sürdürülebilirlik raporlarında, tedarikçiler için insan hakları standartları, bağımsız denetimler ve risk değerlendirme süreçlerinin güçlendirildiğini belirtiyor.

BASF: Kimya Sektöründe Risk Yönetimi

Dünyanın en büyük kimya şirketlerinden biri olan BASF, binlerce farklı hammadde sağlayıcısıyla çalışan küresel bir tedarik ağına sahip.

Kimya sektöründe kullanılan hammaddelerin çok farklı ülkelerden temin edilmesi nedeniyle şirket, sürdürülebilir tedarik programları ve tedarikçi değerlendirme sistemleri geliştirdiğini ifade ediyor.

BASF’nin yayımladığı sürdürülebilirlik politikalarında;

tedarikçi değerlendirmeleri,
risk sınıflandırmaları,
bağımsız denetimler,
uluslararası standartlara uyum

gibi uygulamalar önemli yer tutuyor.

Tekstil ve Hazır Giyim Sektörü: Adidas, H&M ve Zara

Yeni düzenlemelerden en fazla etkilenmesi beklenen sektörlerden biri tekstil ve hazır giyim sektörü olarak değerlendiriliyor.

Çünkü küresel tekstil üretimi;

pamuk üreticileri,
iplik fabrikaları,
kumaş üreticileri,
boya tesisleri,
konfeksiyon atölyeleri,
lojistik şirketleri

gibi çok sayıda farklı üretim aşamasından oluşuyor.

Adidas, H&M ve Zara (Inditex) uzun yıllardır tedarikçi listelerini kamuoyuyla paylaşan ve sosyal uygunluk denetimleri yürüten şirketler arasında yer alıyor.

Son yıllarda bu şirketlerin;

bağımsız sosyal denetimleri artırdığı,
tedarikçi eğitim programları yürüttüğü,
riskli bölgelerde ek incelemeler yaptığı,
dijital izlenebilirlik sistemleri geliştirdiği

yönünde açıklamalar bulunuyor.

Bununla birlikte sektör temsilcileri, binlerce farklı üreticiyle çalışan küresel tedarik ağlarında tam izlenebilirliğin sağlanmasının hâlen önemli operasyonel zorluklar içerdiğine dikkat çekiyor.

IKEA: Ahşaptan Tekstile Uzanan Geniş Denetim Ağı

Mobilya sektörünün en büyük şirketlerinden biri olan IKEA, yalnızca mobilya değil; tekstil, ev aksesuarları ve çeşitli tüketim ürünleri için de geniş bir uluslararası tedarik zinciri kullanıyor.

Şirket uzun yıllardır kendi tedarikçi davranış kurallarını uyguluyor ve sürdürülebilir orman yönetimi, çalışma koşulları ve çevresel standartlara ilişkin denetim mekanizmaları yürüttüğünü açıklıyor.

Yeni AB düzenlemeleriyle birlikte bu sistemlerin daha ayrıntılı hâle gelmesi ve hukuki yükümlülüklerle desteklenmesi bekleniyor.

Siemens ve Bosch: Teknoloji Üretiminde Yeni Denetim Süreci

Sanayi ve teknoloji sektörünün önemli şirketlerinden Siemens ile Bosch da karmaşık küresel tedarik ağlarına sahip kuruluşlar arasında bulunuyor.

Elektronik bileşenler, yarı iletkenler, kablolar, metal parçalar ve çeşitli sanayi ürünleri onlarca ülkedeki tedarikçilerden temin ediliyor.

Her iki şirket de sürdürülebilir tedarik zinciri politikaları, insan hakları değerlendirmeleri ve risk yönetimi programları uyguladıklarını kamuoyuna açıklıyor.

AB’nin yeni düzenlemeleri ise bu uygulamaların yalnızca kurumsal politika olarak değil, hukuki yükümlülük kapsamında da değerlendirilmesine yol açıyor.

Bağımsız Denetimler Neden Önem Kazanıyor?

Yeni dönemde şirketlerin yalnızca kendi hazırladıkları raporlar yeterli görülmeyebiliyor.

Birçok büyük şirket;

üçüncü taraf denetim kuruluşları,
uluslararası sertifikasyon şirketleri,
sosyal uygunluk denetçileri,
çevresel değerlendirme kuruluşları

ile çalışarak tedarik zincirlerini bağımsız biçimde inceletmeye yöneliyor.

Bu denetimler;

çalışma koşulları,
ücret uygulamaları,
iş sağlığı ve güvenliği,
çevresel etkiler,
çocuk işçiliği,
zorla çalıştırma riskleri

gibi alanlarda bilgi sağlamayı amaçlıyor.

Bununla birlikte uzmanlar, denetimlerin kapsamı, sıklığı ve güvenilirliği konusunda uluslararası düzeyde farklı görüşlerin bulunduğunu; tek başına denetim raporlarının tüm riskleri ortadan kaldırmaya yetmeyebileceğini de vurguluyor.

Alternatif Üretim Merkezleri Arayışı

Avrupa şirketlerinin son yıllarda üzerinde en fazla durduğu konulardan biri de üretimin coğrafi olarak çeşitlendirilmesi.

Jeopolitik riskler, pandemi döneminde yaşanan tedarik sorunları ve yeni hukuki düzenlemeler nedeniyle birçok şirket, tek bir ülkeye aşırı bağımlılığı azaltmaya yönelik stratejiler geliştiriyor.

Uluslararası analizlerde öne çıkan alternatif üretim merkezleri arasında;

Vietnam,
Hindistan,
Türkiye,
Meksika,
Polonya,
Romanya,
Macaristan,
Çekya

gibi ülkeler yer alıyor.

Ancak uzmanlara göre bu eğilim, Çin’den tamamen çıkış anlamına gelmiyor. Bunun yerine birçok şirket, üretim kapasitesini farklı ülkelere dağıtarak tedarik zincirini daha esnek ve dayanıklı hâle getirmeyi hedefliyor.

“Çin+1” Stratejisi

Bu dönüşüm literatürde sıklıkla “China+1 (Çin+1)” stratejisi olarak adlandırılıyor.

Bu yaklaşımda şirketler Çin’deki üretim faaliyetlerini tamamen sonlandırmak yerine, üretimin belirli bölümlerini ikinci veya üçüncü ülkelere kaydırarak olası jeopolitik, hukuki ve lojistik riskleri azaltmayı amaçlıyor.

Özellikle elektronik, tekstil, otomotiv yan sanayi ve tüketici ürünleri sektörlerinde bu stratejinin son yıllarda daha görünür hâle geldiği belirtiliyor.

Bununla birlikte Çin, gelişmiş altyapısı, nitelikli iş gücü, geniş tedarikçi ekosistemi ve yüksek üretim kapasitesi sayesinde küresel üretimdeki merkezi konumunu büyük ölçüde korumaya devam ediyor. Bu nedenle birçok uluslararası şirket açısından kısa vadede Çin’in yerini tek başına doldurabilecek alternatif bir üretim merkezi bulunmadığı yönünde değerlendirmeler de yapılıyor.

Şirketler İçin Yeni Denge Arayışı

Avrupa Birliği’nin yeni düzenlemeleri, büyük şirketleri yalnızca mevzuata uyum sağlamaya değil, küresel üretim stratejilerini yeniden gözden geçirmeye de yönlendiriyor. Artık rekabet avantajı yalnızca maliyet ve üretim kapasitesiyle değil; tedarik zincirinin şeffaflığı, insan hakları risklerinin yönetimi ve sürdürülebilirlik performansıyla da ölçülüyor.

Ancak bu dönüşüm beraberinde önemli maliyetler ve operasyonel zorluklar getiriyor. Binlerce tedarikçiden oluşan karmaşık üretim ağlarının izlenmesi, bağımsız denetimlerin yaygınlaştırılması ve alternatif üretim merkezlerinin geliştirilmesi, şirketler açısından uzun vadeli yatırım ve yeniden yapılanma gerektiriyor.

5. Çin’in Resmî Savunması

Pekin Yönetimi İddialara Nasıl Yanıt Veriyor?

Doğu Türkistan’daki (Sincan Uygur Özerk Bölgesi) çalışma koşulları, insan hakları uygulamaları ve küresel tedarik zincirlerine ilişkin uluslararası tartışmalar sürerken, Çin Halk Cumhuriyeti hükümeti söz konusu iddiaları uzun süredir sistematik biçimde reddediyor. Pekin yönetimi, Batılı hükümetler, uluslararası sivil toplum kuruluşları ve bazı araştırma merkezleri tarafından dile getirilen zorla çalıştırma iddialarının gerçeği yansıtmadığını savunuyor.

Çin’in resmî açıklamalarında ortak olarak öne çıkan görüş, Sincan’da uygulanan politikaların terörle mücadele, aşırıcılığın önlenmesi, yoksulluğun azaltılması ve ekonomik kalkınmanın hızlandırılması amacıyla geliştirildiği yönündedir. Pekin’e göre bölgedeki istihdam politikaları ve mesleki eğitim programları, uluslararası hukuk çerçevesinde devletlerin güvenlik ve kalkınma politikaları kapsamında değerlendirilmelidir.

Bu bölümde yer verilen görüşler, Çin Halk Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, Devlet Konseyi Bilgi Ofisi (State Council Information Office), Sincan Uygur Özerk Bölgesi yönetimi ve diğer resmî kurumların kamuoyuna açıkladıkları tezlerden derlenmiştir.

Çin Dışişleri Bakanlığı’nın Resmî Açıklamaları

Çin Dışişleri Bakanlığı, son yıllarda yaptığı açıklamalarda Sincan’da zorla çalıştırma bulunduğu yönündeki iddiaları “asılsız”, “uydurma” ve “Çin karşıtı dezenformasyon” olarak nitelendirmektedir.

Bakanlık sözcülerinin düzenli basın toplantılarında dile getirilen resmî görüşlerde öne çıkan başlıklar şunlardır:

Sincan’da zorla çalıştırma uygulanmadığı,
Bölgedeki tüm etnik grupların çalışma ve istihdam haklarının anayasal güvence altında olduğu,
İşe yerleştirme programlarının gönüllülük esasına dayandığı,
Batılı ülkelerin insan hakları konusunu siyasi baskı aracı olarak kullandığı,
Çin’in iç işlerine müdahale edilmeye çalışıldığı.

Çin Dışişleri Bakanlığı ayrıca, bazı ülkelerin uyguladığı ithalat yasakları ve yaptırımların uluslararası ticaret kurallarına aykırı olduğunu savunmaktadır.

Xinjiang White Paper (Sincan Beyaz Kitapları)

Çin Devlet Konseyi Bilgi Ofisi (State Council Information Office), son yıllarda Sincan politikalarına ilişkin çok sayıda White Paper (Beyaz Kitap) yayımlamıştır.

Bu belgelerde Çin hükümeti;

Sincan’ın tarihsel gelişimini,
etnik yapı politikalarını,
ekonomik kalkınma hedeflerini,
güvenlik uygulamalarını,
eğitim politikalarını

ayrıntılı biçimde açıklamaktadır.

Beyaz Kitaplarda temel olarak şu görüşler savunulmaktadır:

Bölgede tüm etnik gruplar hukuken eşit haklara sahiptir.
Vatandaşların din özgürlüğü anayasal güvence altındadır.
İstihdam politikaları gönüllü katılım esasına dayanmaktadır.
Ekonomik kalkınma, toplumsal istikrarın temel unsurudur.
Yoksulluğun azaltılması, devlet politikalarının öncelikli hedefleri arasındadır.

Çin hükümeti, bu belgelerin uluslararası kamuoyunun doğru bilgiye ulaşması amacıyla yayımlandığını ifade etmektedir.

Devlet Konseyi’nin (State Council) Yaklaşımı

Çin Devlet Konseyi’ne bağlı kurumlar tarafından yapılan açıklamalarda, Sincan’daki uygulamaların temel hedefi olarak “uzun vadeli toplumsal istikrar” gösterilmektedir.

Resmî açıklamalarda;

ekonomik kalkınmanın hızlandırılması,
eğitim seviyesinin yükseltilmesi,
istihdamın artırılması,
yoksulluğun azaltılması,
etnik gruplar arasında ortak refahın sağlanması

ön plana çıkarılmaktadır.

Pekin yönetimi, bu politikaların Çin Anayasası ve ilgili ulusal mevzuat çerçevesinde yürütüldüğünü belirtmektedir.

Mesleki Eğitim Merkezleri Söylemi

Uluslararası kamuoyunda tartışmalara konu olan tesisler, Çin hükümeti tarafından uzun süre “Mesleki Eğitim ve Öğretim Merkezleri” (Vocational Education and Training Centers) olarak tanımlandı.

Çin’in resmî açıklamalarına göre bu merkezlerin amacı;

mesleki beceri kazandırmak,
Mandarin Çincesi öğretmek,
hukuk bilgisi vermek,
meslek eğitimi sağlamak,
aşırıcılığın etkisini azaltmak,
istihdam imkânlarını artırmaktır.

Pekin, bu merkezlerin cezaevi veya toplama kampı olmadığı; eğitim ve rehabilitasyon amacı taşıyan kurumlar olduğu görüşünü savunmaktadır.

Çinli yetkililer ayrıca söz konusu programların tamamlandığını ve katılımcıların mezun olarak normal çalışma hayatına döndüklerini ifade etmektedir.

Terörle Mücadele ve Aşırıcılığın Önlenmesi Gerekçesi

Çin hükümeti, Sincan’da uygulanan güvenlik politikalarının temel gerekçesini terörle mücadele olarak açıklamaktadır.

Resmî söyleme göre, özellikle 1990’lı yıllardan itibaren bölgede meydana gelen şiddet olayları ve saldırılar nedeniyle kapsamlı güvenlik tedbirleri alınmıştır.

Pekin yönetimi;

terörizm,
ayrılıkçılık,
dini aşırıcılık

olarak tanımladığı “üç kötücül güç” (Three Evil Forces) ile mücadeleyi ulusal güvenlik politikasının temel unsurlarından biri olarak göstermektedir.

Bu çerçevede yürütülen eğitim, güvenlik ve istihdam programlarının da radikalleşmeyi önlemeyi amaçladığı ifade edilmektedir.

Yoksullukla Mücadele Politikaları

Çin’in resmî tezlerinde en sık vurgulanan başlıklardan biri de yoksulluğun azaltılmasıdır.

Pekin’e göre Sincan’da uygulanan istihdam projeleri sayesinde;

kırsal bölgelerde gelir seviyesi yükseltilmiş,
yeni sanayi yatırımları yapılmış,
altyapı geliştirilmiş,
milyonlarca kişi yoksulluktan çıkarılmıştır.

Çin hükümeti, çalışma programlarının temel amacının vatandaşlara düzenli gelir sağlamak ve bölgesel kalkınmayı hızlandırmak olduğunu savunmaktadır.

İstihdam Politikaları

Çin hükümeti, Sincan’daki iş gücü hareketliliğini “gönüllü istihdam politikası” kapsamında değerlendirmektedir.

Resmî açıklamalarda;

iş bulma programları,
meslek edindirme kursları,
fabrikalara yerleştirme projeleri,
teknik eğitimler,
sanayi yatırımları

bölgesel kalkınma stratejisinin doğal unsurları olarak gösterilmektedir.

Pekin, vatandaşların iş seçiminde hukuki haklara sahip olduğunu ve tüm çalışma faaliyetlerinin yürürlükteki iş hukuku kapsamında gerçekleştirildiğini ifade etmektedir.

Kalkınma Modeli

Çin yönetimi, Sincan’ın son yıllarda ulaştığı ekonomik büyümeyi uygulanan politikaların başarısının göstergesi olarak sunmaktadır.

Resmî verilere göre;

ulaşım altyapısı geliştirilmiş,
sanayi yatırımları artırılmış,
ihracat hacmi büyümüş,
yeni organize sanayi bölgeleri kurulmuş,
kişi başına gelir yükselmiştir.

Pekin, ekonomik kalkınmanın sosyal istikrarı güçlendirdiğini ve bölgedeki yaşam standartlarının önemli ölçüde iyileştiğini savunmaktadır.

Etnik Eşitlik Söylemi

Çin Anayasası ve Bölgesel Etnik Özerklik Yasası’na atıfta bulunan resmî açıklamalarda, ülkedeki tüm etnik grupların eşit haklara sahip olduğu belirtilmektedir.

Çin hükümeti;

Uygurlar,
Kazaklar,
Kırgızlar,
Hui topluluğu,
Han Çinlileri
ve diğer etnik grupların eğitim, sağlık, istihdam ve sosyal hizmetlerden eşit şekilde yararlandığını ifade etmektedir.

Resmî söylemde, etnik birlik ve ortak kalkınma politikalarının uzun vadeli sosyal istikrarın temelini oluşturduğu vurgulanmaktadır.

Pamuk Üretimi Konusundaki Resmî Görüş

Sincan, Çin’in pamuk üretiminin büyük bölümünü karşılayan en önemli tarım bölgelerinden biridir.

Pekin yönetimi, pamuk üretiminde zorla çalıştırma bulunduğu yönündeki iddiaları reddetmektedir.

Resmî açıklamalarda;

tarımsal mekanizasyon oranının yüksek olduğu,
pamuk hasadının büyük ölçüde makinelerle gerçekleştirildiği,
modern tarım teknolojilerinin kullanıldığı,
üretimin piyasa koşulları çerçevesinde sürdürüldüğü

ifade edilmektedir.

Çin hükümeti, pamuk sektörüne yönelik yaptırımların bölgedeki üreticileri ve çiftçileri olumsuz etkilediğini savunmaktadır.

Güneş Paneli ve Polisilikon Üretimi

Çin, dünyanın en büyük güneş paneli ve polisilikon üreticileri arasında yer almaktadır.

Pekin yönetimi, bu sektörde zorla çalıştırma bulunduğu yönündeki iddiaları da reddetmektedir.

Resmî açıklamalarda Çin hükümeti;

sektörün yüksek teknolojiye dayandığını,
otomasyon seviyesinin oldukça yüksek olduğunu,
üretimin uluslararası piyasa standartlarında gerçekleştirildiğini,
Çin’in yenilenebilir enerji dönüşümünde küresel lider konumda bulunduğunu

vurgulamaktadır.

Domates ve Tarım Ürünleri

Sincan, Çin’in önemli domates üretim merkezlerinden biri olarak bilinmektedir.

Çin hükümeti, domates üretiminde de modern tarım yöntemlerinin uygulandığını ve üretimin tamamen yasal çalışma ilişkileri çerçevesinde gerçekleştirildiğini savunmaktadır.

Resmî açıklamalarda, bölgenin tarımsal üretim kapasitesinin yüksek olduğu ve uluslararası pazarlarda rekabetçi konumunu koruduğu belirtilmektedir.

Batılı Raporlara Yönelik Eleştiriler

Pekin yönetimi, uluslararası kamuoyunda sıkça atıf yapılan bazı araştırma raporlarına yönelik kapsamlı eleştiriler de dile getirmektedir.

Çinli yetkililer resmî açıklamalarında;

bazı raporların saha çalışmasına dayanmadığını,
açık kaynak verilerinin yanlış yorumlandığını,
uydu görüntülerinden kesin sonuç çıkarılamayacağını,
tanık ifadelerinin doğrulanmadığını,
belirli düşünce kuruluşlarının siyasi önyargılarla hareket ettiğini

ileri sürmektedir.

Ayrıca Çin hükümeti, bazı ülke parlamentolarında kabul edilen kararların ve uygulanan yaptırımların, uluslararası hukukun temel ilkeleri ile Dünya Ticaret Örgütü (WTO) kurallarıyla bağdaşmadığını savunmaktadır.

Pekin’in Resmî Çerçevesi

Çin Halk Cumhuriyeti’nin resmî söyleminde Sincan politikaları; ulusal güvenlik, terörle mücadele, ekonomik kalkınma, yoksulluğun azaltılması ve etnik birlik hedefleri çerçevesinde açıklanmaktadır. Pekin yönetimi, zorla çalıştırma ve sistematik insan hakları ihlallerine ilişkin iddiaları reddederken, Batılı ülkelerin uyguladığı ticaret kısıtlamalarını ve yaptırımları siyasi saiklerle alınmış kararlar olarak değerlendirmektedir.

6. Pekin’in Jeopolitik Tezleri

Çin’e Göre Tartışma İnsan Haklarından mı, Jeopolitik Rekabetten mi Kaynaklanıyor?

Çin Halk Cumhuriyeti, son yıllarda küresel tedarik zincirleri, zorla çalıştırma iddiaları ve Batılı ülkelerin yeni ticaret düzenlemeleri etrafında yürüyen tartışmaları yalnızca insan hakları perspektifinden değerlendirmemektedir. Pekin yönetimine göre bu gelişmeler, daha geniş kapsamlı bir jeopolitik ve jeoekonomik rekabetin parçasıdır.

Çinli yetkililer ve resmî politika belgelerinde, ABD ve Avrupa Birliği tarafından hayata geçirilen bazı ticaret politikalarının temel amacının insan haklarını korumaktan ziyade, Çin’in ekonomik ve teknolojik yükselişini sınırlandırmak olduğu ileri sürülmektedir.

Bu bölümde yer verilen görüşler; Çin Dışişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı (MOFCOM), Devlet Konseyi Bilgi Ofisi (State Council Information Office), Çin Komünist Partisi’nin resmî yayın organları ve Çinli yetkililerin kamuoyuna yaptıkları açıklamalarda dile getirilen tezlerin genel çerçevesini yansıtmaktadır.

Ekonomik Korumacılık İddiası

Pekin yönetiminin en sık dile getirdiği eleştirilerden biri, Batılı ülkelerin son yıllarda uygulamaya koyduğu yeni ticaret düzenlemelerinin “ekonomik korumacılık” niteliği taşıdığı yönündedir.

Çin’e göre;

zorla çalıştırma gerekçesiyle getirilen ithalat yasakları,
yüksek teknoloji ihracatına yönelik kısıtlamalar,
yatırım denetimlerinin sıkılaştırılması,
stratejik sektörlere yönelik yeni sübvansiyon programları

serbest ticaret ilkeleriyle bağdaşmamaktadır.

Pekin, bu tür uygulamaların Dünya Ticaret Örgütü’nün (WTO) ayrımcılık yapmama ve serbest rekabet ilkelerini zedelediğini savunmaktadır.

ABD-AB Koordinasyonu

Çin’in resmî söyleminde dikkat çeken bir diğer unsur, Amerika Birleşik Devletleri ile Avrupa Birliği arasında son yıllarda artan ekonomik ve teknolojik koordinasyondur.

Pekin’e göre;

ihracat kontrolleri,
kritik teknolojilere ilişkin kısıtlamalar,
yatırım inceleme mekanizmaları,
yarı iletken politikaları,
tedarik zinciri güvenliği girişimleri

giderek daha uyumlu bir çerçevede şekillenmektedir.

Çinli yetkililer, bu koordinasyonun küresel ticareti daha istikrarlı hâle getirmekten ziyade, Çin’in uluslararası ekonomik konumunu sınırlandırmaya yönelik ortak bir stratejiye dönüştüğü görüşünü dile getirmektedir.

“Çin’in Yükselişini Durdurma” İddiası

Pekin yönetimi, son yıllarda uygulamaya konulan bazı ticaret ve teknoloji politikalarını, Çin’in ekonomik yükselişini yavaşlatmaya yönelik daha geniş kapsamlı bir stratejinin parçası olarak değerlendirmektedir.

Resmî açıklamalarda sıkça vurgulanan görüşe göre;

Çin’in üretim kapasitesi,
teknoloji alanındaki ilerlemesi,
ihracat gücü,
yenilenebilir enerji yatırımları,
elektrikli araç sektörü,
yapay zekâ ve yüksek teknoloji alanındaki gelişimi

küresel rekabet dengelerini değiştirmiştir.

Çinli yetkililer, Batılı ülkelerin bu gelişmeye ekonomik rekabet yerine düzenleyici engeller ve ticari kısıtlamalar yoluyla karşılık verdiğini ileri sürmektedir.

Tedarik Zincirlerinin Yeniden Dizaynı

Pekin’in değerlendirmesine göre küresel tedarik zincirlerinde son yıllarda yaşanan yeniden yapılanma yalnızca ekonomik gerekçelerle açıklanamaz.

Çin, pandemi sonrasında gündeme gelen üretimin çeşitlendirilmesi, kritik sektörlerde yerelleşme ve alternatif üretim merkezlerinin oluşturulması gibi politikaların, uzun vadede Çin’in küresel üretim ağlarındaki merkezi rolünü azaltmayı hedeflediğini savunmaktadır.

Bu nedenle Çinli yetkililer, tedarik zincirlerinin güvenliğinin sağlanmasını meşru bir hedef olarak kabul etmekle birlikte, bu sürecin belirli ülkeleri dışlayacak şekilde yürütülmemesi gerektiğini ifade etmektedir.

Friend-shoring Yaklaşımına Bakış

Son yıllarda uluslararası ekonomi literatüründe öne çıkan kavramlardan biri “Friend-shoring” olmuştur.

Bu yaklaşım, üretim ve tedarik faaliyetlerinin siyasi ve ekonomik açıdan yakın ilişkiler içinde bulunan ülkeler arasında yoğunlaştırılmasını ifade etmektedir.

Çin yönetimi ise bu yaklaşımın küresel ticareti ekonomik verimlilikten uzaklaştırabileceğini ve uluslararası üretim ağlarını siyasi bloklara ayırma riski taşıdığını savunmaktadır.

Pekin’e göre küresel tedarik zincirleri, siyasi yakınlıktan ziyade piyasa koşulları, rekabet ve karşılıklı ekonomik fayda temelinde şekillenmelidir.

Decoupling (Ekonomik Ayrışma)

Çin’in resmî açıklamalarında sıkça eleştirilen kavramlardan biri de “Decoupling”, yani ekonomik ayrışmadır.

Bu kavram genel olarak Çin ile Batılı ekonomiler arasındaki ticaret, yatırım, teknoloji ve üretim bağlarının azaltılmasını ifade etmektedir.

Pekin yönetimi, tam anlamıyla bir ekonomik ayrışmanın;

küresel büyümeyi olumsuz etkileyeceğini,
üretim maliyetlerini artıracağını,
enflasyon baskısını güçlendireceğini,
uluslararası yatırım ortamını zayıflatacağını

savunmaktadır.

Çinli yetkililer, dünya ekonomisinin karşılıklı bağımlılık üzerine kurulu olduğunu ve kapsamlı bir ayrışmanın tüm taraflar açısından maliyet doğuracağını dile getirmektedir.

De-risking (Risk Azaltma)

Avrupa Birliği son yıllarda “Decoupling” yerine daha çok “De-risking” kavramını kullanmaktadır.

AB, bu kavramı Çin’den tamamen kopmak değil; belirli stratejik alanlarda aşırı bağımlılığı azaltmak olarak tanımlamaktadır.

Çin ise resmî açıklamalarında, “de-risking” söyleminin uygulamada zaman zaman “örtülü decoupling” sonucunu doğurabileceğini ileri sürmektedir.

Pekin’e göre kullanılan terminoloji farklı olsa da, bazı uygulamalar Çin’in küresel tedarik zincirlerindeki rolünü sınırlandırmaya yönelik benzer sonuçlar doğurabilir.

Teknoloji Savaşı Perspektifi

Çin yönetimi, son yıllarda yarı iletkenler, yapay zekâ, ileri üretim teknolojileri ve telekomünikasyon alanlarında uygulanan ihracat kontrollerini de daha geniş kapsamlı bir teknoloji rekabeti çerçevesinde değerlendirmektedir.

Resmî söylemde;

gelişmiş çip teknolojilerine yönelik ihracat kısıtlamaları,
yüksek performanslı bilgi işlem sistemleri,
yapay zekâ donanımları,
ileri üretim ekipmanları

gibi alanlarda getirilen sınırlamaların ulusal güvenlik gerekçesinin ötesine geçtiği ve Çin’in teknolojik ilerlemesini yavaşlatmayı hedeflediği ifade edilmektedir.

Pekin, bilimsel ve teknolojik iş birliğinin açık, kapsayıcı ve ayrımcı olmayan ilkeler doğrultusunda sürdürülmesi gerektiğini savunmaktadır.

Ticaret Savaşlarının Yeni Aşaması

Çinli yetkililere göre son yıllarda yaşanan gelişmeler, yalnızca gümrük tarifeleri üzerinden yürüyen klasik ticaret savaşlarının ötesine geçmiştir.

Pekin’in değerlendirmesinde rekabet artık;

teknoloji,
kritik mineraller,
batarya üretimi,
yenilenebilir enerji,
yarı iletkenler,
veri güvenliği,
yapay zekâ,
tedarik zincirleri,
yatırım denetimleri

gibi çok daha geniş bir alana yayılmış durumdadır.

Bu nedenle Çin, küresel ekonomide yaşanan dönüşümü yalnızca ticaret politikalarının değişimi olarak değil; ekonomik güvenlik, ulusal güvenlik ve jeopolitik rekabetin giderek iç içe geçtiği yeni bir dönemin başlangıcı olarak tanımlamaktadır.

Pekin’in Genel Değerlendirmesi

Çin Halk Cumhuriyeti’nin resmî bakış açısına göre, zorla çalıştırma iddiaları ve bunlara bağlı olarak geliştirilen ticaret düzenlemeleri, küresel ekonomide yaşanan daha kapsamlı stratejik rekabetten bağımsız değildir. Pekin yönetimi; ekonomik korumacılık, tedarik zincirlerinin yeniden yapılandırılması, teknoloji alanındaki kısıtlamalar ve yeni ticaret politikalarının birlikte değerlendirilmesi gerektiğini savunmakta; bu süreci Çin’in küresel ekonomik yükselişine yönelik daha geniş ölçekli bir jeopolitik stratejinin parçası olarak yorumlamaktadır.

Öte yandan Avrupa Birliği ve diğer Batılı ülkeler ise söz konusu düzenlemelerin temel amacının insan haklarının korunması, ekonomik güvenliğin güçlendirilmesi ve tedarik zincirlerinin daha sürdürülebilir hâle getirilmesi olduğunu ifade etmektedir. Bu iki farklı yaklaşım, küresel ticaret sisteminin geleceğine ilişkin tartışmaların merkezinde yer almaya devam etmektedir.

7. Uluslararası Hukuk Tartışmaları

İnsan Hakları, Ticaret ve Devlet Egemenliği Arasında Yeni Bir Hukuki Denge Arayışı

Küresel tedarik zincirleri etrafında yaşanan tartışmalar yalnızca ekonomik veya siyasi boyutlarıyla sınırlı değildir. Son yıllarda Avrupa Birliği, Amerika Birleşik Devletleri ve diğer bazı ülkeler tarafından kabul edilen yeni düzenlemeler, uluslararası ticaret hukukunun temel ilkeleri ile insan hakları hukukunun kesiştiği yeni bir tartışma alanı oluşturmuştur.

Bir tarafta devletlerin, kendi pazarlarına sunulan ürünlerin uluslararası insan hakları standartlarına uygun şekilde üretildiğini denetleme hakkı bulunduğu savunulurken; diğer tarafta bu tür uygulamaların uluslararası ticaret kurallarını ihlal edebileceği, devletlerin egemenlik alanına müdahale niteliği taşıyabileceği ve tek taraflı ekonomik yaptırım aracı olarak kullanılabileceği yönünde görüşler dile getirilmektedir.

Bu nedenle zorla çalıştırma iddiaları etrafında şekillenen tartışmalar, yalnızca belirli bir ülkeye veya sektöre ilişkin olmaktan çıkmış; Dünya Ticaret Örgütü (WTO) sistemi, uluslararası insan hakları hukuku ve devletlerin düzenleme yetkileri bakımından daha geniş kapsamlı hukuki soruları gündeme taşımıştır.

Dünya Ticaret Örgütü (WTO) Kuralları

1995 yılında kurulan Dünya Ticaret Örgütü (WTO), uluslararası ticaret sisteminin temel kurallarını belirleyen en önemli kurumsal yapıdır. WTO sisteminin temel amacı, uluslararası ticaretin öngörülebilir, şeffaf ve ayrımcı olmayan kurallar çerçevesinde yürütülmesini sağlamaktır.

WTO hukukunun temel ilkeleri arasında;

ayrımcılık yapmama,
en çok kayrılan ülke (Most-Favoured Nation – MFN) ilkesi,
ulusal muamele (National Treatment),
ticaret engellerinin sınırlandırılması,
öngörülebilirlik ve şeffaflık

yer almaktadır.

Bu çerçevede bir devletin belirli ürünlerin ithalatını yasaklaması veya sınırlandırması, WTO kuralları bakımından hukuki değerlendirmeye konu olabilmektedir.

GATT ve Ticaret Kısıtlamaları

WTO sisteminin temel belgelerinden biri olan Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması (GATT 1994), uluslararası mal ticaretine ilişkin ana kuralları içermektedir.

Genel ilke olarak GATT, keyfî ithalat yasaklarını ve ayrımcı ticaret uygulamalarını sınırlandırmayı amaçlar. Ancak aynı anlaşma, belirli koşullar altında devletlerin kamu yararı gerekçesiyle ticareti sınırlayabilmesine de imkân tanımaktadır.

Özellikle GATT Madde XX (Genel İstisnalar), bazı durumlarda devletlerin ticareti kısıtlayıcı önlemler almasına hukuki dayanak sağlayabilmektedir.

Bu istisnaların uygulanabilmesi ise belirli şartlara bağlıdır ve her somut olayın kendi koşulları içinde değerlendirilmesi gerekir.

İnsan Hakları Gerekçesiyle Ticaret Kısıtlamaları

Uluslararası hukukta en çok tartışılan konulardan biri, insan hakları gerekçesiyle uygulanan ticaret kısıtlamalarının hangi ölçüde meşru kabul edilebileceğidir.

Avrupa Birliği ve benzer düzenlemeleri benimseyen ülkeler, zorla çalıştırma ile üretildiği değerlendirilen ürünlerin piyasaya girişini engellemenin uluslararası insan hakları yükümlülükleriyle uyumlu olduğunu savunmaktadır.

Buna karşılık bazı devletler ise bu tür uygulamaların uluslararası ticaret sisteminde yeni engeller oluşturabileceğini ve ticaret kurallarının siyasi amaçlarla kullanılmasına yol açabileceğini ileri sürmektedir.

Uluslararası hukukta bu konuda kesin ve tek tip bir uygulama bulunmamakta; her düzenleme, hukuki dayanakları ve uygulanış biçimi bakımından ayrıca değerlendirilmektedir.

Devlet Egemenliği İlkesi

Uluslararası hukukun temel prensiplerinden biri devlet egemenliği ilkesidir.

Bu ilkeye göre her devlet;

kendi iç hukuk düzenini oluşturma,
ekonomik politikalarını belirleme,
çalışma hayatını düzenleme,
kamu yönetimini şekillendirme

konularında egemen yetkiye sahiptir.

Çin başta olmak üzere bazı ülkeler, zorla çalıştırma iddiaları temel alınarak uygulanan ticaret kısıtlamalarının bu egemenlik alanına müdahale oluşturduğunu savunmaktadır.

Buna karşılık Avrupa Birliği ise kendi iç pazarına hangi ürünlerin gireceğini belirleme yetkisinin de devletlerin ve bölgesel birliklerin egemen düzenleme hakkının bir parçası olduğunu ifade etmektedir.

Bu nedenle tartışma, iki farklı egemenlik anlayışının kesiştiği bir hukuki alan oluşturmaktadır.

Tek Taraflı Yaptırımlar Tartışması

Uluslararası hukukta uzun süredir tartışılan konulardan biri de tek taraflı ekonomik yaptırımların hukuki niteliğidir.

Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi kararı olmaksızın uygulanan ekonomik yaptırımlar konusunda devletler arasında ortak bir görüş bulunmamaktadır.

Bazı hukukçular, devletlerin kendi ticaret politikalarını belirleme hakkı kapsamında belirli ürünlere sınırlama getirebileceğini savunurken; diğerleri bu tür uygulamaların uluslararası ticaret sisteminde parçalanmaya yol açabileceğini ileri sürmektedir.

Avrupa Birliği ise zorla çalıştırmaya ilişkin düzenlemelerini klasik ekonomik yaptırım rejimlerinden farklı olarak, ürün odaklı piyasa düzenleme mekanizmaları şeklinde tanımlamaktadır.

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) Sözleşmeleri

Zorla çalıştırma tartışmalarının hukuki temelinde Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) tarafından kabul edilen sözleşmeler önemli bir yer tutmaktadır.

Özellikle;

1930 tarihli 29 No’lu Zorla Çalıştırma Sözleşmesi,
1957 tarihli 105 No’lu Zorla Çalıştırmanın Kaldırılması Sözleşmesi

uluslararası çalışma hukukunun temel belgeleri arasında yer almaktadır.

Bu sözleşmeler, zorla veya zorunlu çalıştırmanın genel çerçevesini tanımlarken, belirli istisnaları da düzenlemektedir.

Avrupa Birliği, yeni ticaret düzenlemelerinde zorla çalıştırma kavramını büyük ölçüde ILO’nun kabul ettiği uluslararası tanımlar doğrultusunda yorumladığını ifade etmektedir.

BM İş Dünyası ve İnsan Hakları Rehber İlkeleri

2011 yılında Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Konseyi tarafından kabul edilen İş Dünyası ve İnsan Hakları Rehber İlkeleri (UN Guiding Principles on Business and Human Rights – UNGPs), günümüzde şirketlerin insan hakları sorumluluğuna ilişkin en önemli uluslararası referans belgelerinden biri kabul edilmektedir.

Bu ilkeler üç temel sütuna dayanmaktadır:

Devletlerin insan haklarını koruma yükümlülüğü,
Şirketlerin insan haklarına saygı gösterme sorumluluğu,
Hak ihlallerine karşı etkili başvuru yollarının sağlanması.

UNGP’ler hukuken bağlayıcı bir uluslararası sözleşme niteliğinde değildir. Bununla birlikte birçok ulusal mevzuat, şirket politikası ve uluslararası standart bu ilkeleri esas almaktadır.

Avrupa Birliği’nin CSDDD gibi düzenlemeleri hazırlanırken de bu rehber ilkeler önemli referans kaynaklarından biri olmuştur.

Delil Standardı Tartışmaları

Zorla çalıştırma iddialarına ilişkin en önemli hukuki tartışmalardan biri hangi delillerin yeterli kabul edileceği sorusudur.

Uluslararası ceza hukukunda, insan hakları hukukunda ve idare hukukunda farklı delil standartları uygulanabilmektedir.

Ticaret hukukunda ise soruşturma makamlarının hangi düzeyde kanıtla işlem tesis edebileceği, uygulanan mevzuata ve ilgili yargı sistemine göre değişiklik gösterebilir.

Bu nedenle zorla çalıştırma iddialarının değerlendirilmesinde tek tip ve evrensel bir ispat standardından söz etmek mümkün değildir.

İspat Yükü

Uygulamada tartışılan bir diğer konu ise ispat yükünün hangi tarafta bulunduğudur.

Klasik hukuk anlayışında iddiada bulunan tarafın iddiasını ispatlaması esastır.

Bununla birlikte bazı modern düzenlemelerde, belirli risk göstergelerinin bulunması hâlinde şirketlerden de tedarik zincirlerine ilişkin açıklama yapmaları ve gerekli özen yükümlülüğünü yerine getirdiklerini ortaya koymaları beklenmektedir.

Bu yaklaşım, özellikle tedarik zincirlerinin karmaşık yapısı nedeniyle uygulamada farklı hukuk sistemlerinde farklı biçimlerde yorumlanabilmektedir.

Uydu Görüntülerinin Hukuki Değeri

Son yıllarda insan hakları araştırmalarında uydu görüntüleri giderek daha fazla kullanılmaktadır.

Araştırmacılar;

tesislerin inşası,
sanayi bölgelerinin büyümesi,
altyapı değişiklikleri,
fiziksel yapıların dönüşümü

gibi unsurları uydu görüntülerinden analiz edebilmektedir.

Ancak uluslararası hukuk açısından uydu görüntüleri tek başına kesin delil olarak kabul edilmemektedir.

Hukuki değerlendirmelerde bu tür veriler çoğu zaman tanık ifadeleri, resmî belgeler, saha araştırmaları ve diğer bağımsız bilgi kaynaklarıyla birlikte ele alınmaktadır.

Dolayısıyla uydu görüntülerinin ispat gücü, somut olayın özellikleri ve destekleyici delillerin varlığına göre değişmektedir.

Açık Kaynak İstihbaratı (OSINT)

Son yıllarda Açık Kaynak İstihbaratı (Open Source Intelligence – OSINT) yöntemleri de insan hakları araştırmalarında yaygın biçimde kullanılmaktadır.

OSINT kapsamında;

resmî ihale belgeleri,
şirket kayıtları,
ticaret verileri,
uydu görüntüleri,
sosyal medya paylaşımları,
kamuya açık veri tabanları,
akademik çalışmalar

birlikte analiz edilerek çeşitli değerlendirmeler yapılabilmektedir.

Bu yöntem, özellikle bağımsız araştırma kuruluşları ve gazetecilik çalışmaları açısından önemli bir araç olarak görülmektedir. Bununla birlikte OSINT bulgularının hukuki süreçlerde tek başına yeterli kabul edilip edilmeyeceği, yine somut olayın koşullarına ve ilgili yargı merciinin değerlendirmesine bağlıdır.

Bağımsız Denetimlerin Rolü

Uluslararası ticaret ve kurumsal uyum süreçlerinde bağımsız denetimler de önemli bir araç olarak kullanılmaktadır.

Şirketler;

sosyal uygunluk denetimleri,
iş sağlığı ve güvenliği incelemeleri,
insan hakları değerlendirmeleri,
çevresel denetimler

aracılığıyla tedarik zincirlerindeki riskleri belirlemeye çalışmaktadır.

Ancak bağımsız denetimlerin kapsamı ve güvenilirliği konusunda da farklı görüşler bulunmaktadır. Bazı uzmanlar, planlı fabrika ziyaretlerinin tüm çalışma koşullarını yansıtmayabileceğini belirtirken; diğerleri düzenli ve çok katmanlı denetimlerin risklerin azaltılmasında önemli katkı sağladığını ifade etmektedir.

Bu nedenle uluslararası uygulamada bağımsız denetimler, tek başına kesin ispat aracı olarak değil; daha geniş bir delil ve risk değerlendirme sisteminin unsurlarından biri olarak değerlendirilmektedir.

Hukukun Henüz Netleşmeyen Alanı

Küresel tedarik zincirlerine ilişkin tartışmalar, uluslararası hukukun gelişmeye devam eden alanlarından birini oluşturmaktadır. Dünya Ticaret Örgütü kuralları, GATT istisnaları, ILO sözleşmeleri, BM İş Dünyası ve İnsan Hakları Rehber İlkeleri ile devletlerin egemen düzenleme yetkileri arasında kesin sınırların her durumda açık biçimde çizildiğini söylemek mümkün değildir.

Bu nedenle Avrupa Birliği’nin yeni düzenlemeleri ile Çin’in hukuki itirazları arasındaki görüş ayrılıkları, yalnızca mevcut mevzuatın yorumlanmasıyla sınırlı kalmayıp; gelecekte uluslararası ticaret hukukunun nasıl şekilleneceğine ilişkin daha geniş bir tartışmanın da parçası olarak görülmektedir.

8. Tartışmanın Merkezindeki Delil Sorunu

Küresel Tedarik Zincirlerinde En Büyük Hukuki ve Siyasi Çıkmaz: Kanıt Meselesi

Doğu Türkistan (Sincan Uygur Özerk Bölgesi) ile ilgili uluslararası tartışmaların belki de en kritik noktası, delil sorunu olarak öne çıkmaktadır. Zorla çalıştırma iddiaları, insan hakları raporları, ekonomik yaptırımlar ve yeni ticaret düzenlemeleri üzerine yürütülen tartışmaların önemli bir bölümü, hangi bilgilerin güvenilir kabul edileceği ve hangi kanıtların hukuki açıdan yeterli sayılacağı sorusu etrafında şekillenmektedir.

Bir tarafta uluslararası kuruluşlar, akademisyenler, araştırmacılar ve sivil toplum örgütleri tarafından hazırlanan raporlar bulunurken; diğer tarafta Çin hükümeti bu çalışmaların önemli bir kısmının metodolojisini, veri kaynaklarını ve ulaştıkları sonuçları reddetmektedir. Aynı zamanda bölgeye erişim, saha araştırmalarının kapsamı ve bağımsız doğrulama imkânları da tartışmanın önemli başlıkları arasında yer almaktadır.

Bu nedenle günümüzde yaşanan görüş ayrılığı yalnızca olayların nasıl yorumlandığıyla ilgili değildir; aynı zamanda hangi delillerin güvenilir olduğu ve uluslararası toplumun hangi kanıt standardını esas alması gerektiği konusunda da derin bir fikir ayrılığı bulunmaktadır.

Bağımsız Gözlemcilere Erişim Tartışması

Uluslararası insan hakları araştırmalarında, olayların yerinde incelenebilmesi büyük önem taşımaktadır. Bağımsız gözlemcilerin, akademisyenlerin, gazetecilerin veya uluslararası kuruluş temsilcilerinin ilgili bölgelere erişebilmesi, saha araştırmalarının güvenilirliği açısından temel unsurlardan biri olarak görülmektedir.

Doğu Türkistan konusunda ise uzun yıllardır uluslararası kamuoyunda, bağımsız araştırmacıların bölgeye erişim koşulları üzerine tartışmalar yaşanmaktadır.

Bazı uluslararası kuruluşlar ve insan hakları örgütleri, bölgeye engelsiz ve bağımsız erişimin sınırlı olduğunu, bu durumun iddiaların yerinde doğrulanmasını zorlaştırdığını ifade etmektedir.

Çin hükümeti ise yabancı diplomatların, gazetecilerin ve çeşitli heyetlerin Sincan’ı ziyaret ettiğini; bölgenin dış dünyaya kapalı olduğu yönündeki değerlendirmelerin gerçeği yansıtmadığını savunmaktadır. Resmî açıklamalarda, çok sayıda uluslararası heyetin bölgeyi ziyaret ettiği ve uygulamaları yerinde gözlemlediği belirtilmektedir.

Bu farklı değerlendirmeler, delil tartışmasının başlangıç noktasını oluşturmaktadır.

Sincan’a Giriş Kısıtlamaları İddiaları

Uluslararası kamuoyunda dile getirilen önemli iddialardan biri de araştırmacılar, medya kuruluşları ve bağımsız gözlemcilerin Sincan’da serbest çalışma imkânına ilişkin tartışmalardır.

Bazı gazeteciler ve araştırmacılar, bölgedeki çalışmalar sırasında hareket alanlarının sınırlı olduğunu veya resmî gözetim altında inceleme yapabildiklerini ileri sürmüştür. Bu değerlendirmeler, uluslararası raporlarda da zaman zaman yer almaktadır.

Buna karşılık Çin yönetimi, ülkeye giriş ve araştırma faaliyetlerinin ulusal güvenlik, kamu düzeni ve yürürlükteki mevzuat çerçevesinde düzenlendiğini; yabancı ziyaretçilere yönelik uygulamaların diğer bölgelerden farklı olmadığı görüşünü dile getirmektedir.

Bu nedenle erişim konusu, uluslararası tartışmalarda üzerinde en fazla durulan başlıklardan biri olmaya devam etmektedir.

Uydu Görüntülerinin Kullanımı

Son yıllarda uydu teknolojilerindeki gelişmeler, insan hakları araştırmalarında yeni veri kaynaklarının kullanılmasını mümkün hâle getirmiştir.

Bağımsız araştırma kuruluşları ve akademisyenler;

tesislerin inşası,
sanayi bölgelerindeki değişimler,
güvenlik altyapısı,
ulaşım ağları,
fiziksel yapıların büyüklüğü

gibi unsurları uydu görüntüleri üzerinden analiz etmektedir.

Bu çalışmalar, özellikle saha erişiminin sınırlı olduğu değerlendirilen bölgelerde önemli bir araştırma yöntemi olarak kullanılmaktadır.

Çin hükümeti ise uydu görüntülerinden yapılan bazı çıkarımların gerçeği tam olarak yansıtmayabileceğini, yalnızca görüntülere dayanarak üretim süreçleri veya çalışma koşulları hakkında kesin sonuçlara ulaşılamayacağını savunmaktadır.

Dolayısıyla uydu görüntüleri, hem araştırmaların önemli araçlarından biri hem de metodolojik tartışmaların merkezindeki unsurlardan biri hâline gelmiştir.

Akademik Çalışmaların Rolü

Doğu Türkistan ve küresel tedarik zincirleri konusunda son yıllarda çok sayıda akademik çalışma yayımlanmıştır.

Üniversiteler, araştırma merkezleri ve bağımsız uzmanlar tarafından hazırlanan bu çalışmalar;

kamuya açık resmî belgeleri,
ticaret verilerini,
uydu görüntülerini,
şirket kayıtlarını,
saha araştırmalarını,
tanıklıkları

bir araya getirerek çeşitli analizler sunmaktadır.

Akademik çalışmalar, politika yapıcılar açısından önemli başvuru kaynakları arasında yer alsa da bilimsel yöntem, veri seçimi ve ulaşılan sonuçlar bakımından farklı değerlendirmelere konu olabilmektedir.

Çin hükümeti, bazı akademik araştırmaların yeterli saha doğrulamasına dayanmadığını ve önyargılı varsayımlar içerdiğini öne sürerken; araştırmacılar ise kullandıkları yöntemlerin uluslararası akademik standartlara uygun olduğunu savunmaktadır.

Şirket Denetimleri ve Kurumsal İncelemeler

Tartışmanın önemli veri kaynaklarından biri de şirketlerin kendi tedarik zincirlerinde yaptırdığı bağımsız denetimlerdir.

Çok uluslu şirketler;

sosyal uygunluk denetimleri,
iş sağlığı ve güvenliği incelemeleri,
insan hakları risk analizleri,
tedarikçi değerlendirmeleri

aracılığıyla üretim süreçlerini incelemektedir.

Ancak bu denetimlerin kapsamı ve etkinliği konusunda da farklı görüşler bulunmaktadır.

Bazı uzmanlar, kısa süreli fabrika ziyaretlerinin tüm çalışma koşullarını yansıtmayabileceğini belirtirken; şirketler ise düzenli denetimlerin ve risk analizlerinin tedarik zincirlerinde önemli iyileştirmeler sağladığını ifade etmektedir.

Sivil Toplum Kuruluşlarının (STK) Raporları

Uluslararası Af Örgütü (Amnesty International), Human Rights Watch, Sheffield Hallam Üniversitesi Helena Kennedy Centre, C4ADS ve benzeri kuruluşlar tarafından yayımlanan raporlar, küresel tedarik zincirleri tartışmalarında sıklıkla referans gösterilmektedir.

Bu raporlar farklı yöntemler kullanabilmektedir:

açık kaynak araştırmaları,
uydu görüntüleri,
resmî ihale belgeleri,
şirket kayıtları,
ticaret verileri,
tanık beyanları,
saha çalışmaları,
akademik analizler.

Batılı ülkelerde hazırlanan birçok düzenleme ve politika belgesinde bu tür çalışmalar bilgi kaynakları arasında yer almaktadır.

Çin hükümeti ise söz konusu raporların önemli bir bölümünün taraflı olduğunu, bazı araştırma kuruluşlarının Çin karşıtı siyasi yaklaşımlar benimsediğini ve raporların nesnelliğinin tartışmalı olduğunu ileri sürmektedir.

Çin’in Veri Paylaşımına Yaklaşımı

Pekin yönetimi, Sincan’a ilişkin resmî istatistikler, ekonomik göstergeler ve kalkınma verilerini kamuoyuyla paylaştığını belirtmektedir.

Bununla birlikte uluslararası araştırmacılar, daha ayrıntılı ve bağımsız doğrulamaya imkân verecek veri setlerine erişimin sınırlı olabildiğini ifade etmektedir.

Çin ise bazı bilgilerin;

kişisel verilerin korunması,
ticari sırlar,
ulusal güvenlik,
kamu düzeni

gerekçeleriyle paylaşılmadığını veya paylaşımının sınırlandırıldığını belirtmektedir.

Bu durum, uluslararası araştırmalarda kullanılan veri kaynaklarının kapsamı ve doğrulanabilirliği üzerine süregelen tartışmaların önemli bir unsurudur.

“Yeterli Delil” Tartışması

Tüm bu başlıkların ortak noktası, uluslararası hukuk ve politika yapım süreçlerinde sıkça sorulan temel bir soruya işaret etmektedir:

“Bir devletin ticaret politikalarını değiştirmesi veya yaptırım uygulaması için hangi düzeyde delil yeterlidir?”

Bu soruya ilişkin uluslararası alanda ortak kabul görmüş tek bir ölçüt bulunmamaktadır.

Bazı hukukçular, çok sayıda bağımsız kaynaktan elde edilen ve birbirini destekleyen bulguların politika geliştirmek için yeterli olabileceğini savunmaktadır.

Diğer hukukçular ise böylesine önemli ekonomik ve hukuki sonuçlar doğurabilecek kararlar için doğrudan, bağımsız ve yerinde doğrulanabilir kanıtların daha yüksek bir ispat standardı gerektirdiğini ileri sürmektedir.

Benzer şekilde, politika yapıcılar ile mahkemelerin değerlendirme ölçütleri de her zaman aynı değildir. Bir devletin risk temelli ticaret politikası geliştirmesi için yeterli görülebilecek bilgi düzeyi ile bir mahkemenin hukuki sorumluluk kararı verebilmesi için aradığı ispat standardı farklılık gösterebilir.

Delil Tartışmasının Küresel Etkisi

Bugün Doğu Türkistan merkezli tartışmalar, yalnızca belirli bir bölgeye ilişkin veri ve raporların doğruluğunu değil; küresel tedarik zincirlerinin geleceğinde hangi bilgi kaynaklarının esas alınacağı, devletlerin risk temelli düzenleme yetkisinin sınırları ve uluslararası ticarette delil değerlendirme standartlarının nasıl şekilleneceği gibi daha geniş soruları da gündeme taşımaktadır.

Bu nedenle tartışmanın merkezinde yalnızca “ne yaşandığı” sorusu değil; “neyin nasıl kanıtlanacağı” sorusu da yer almaktadır. Uluslararası ticaret hukuku, insan hakları mekanizmaları ve şirketlerin kurumsal sorumluluk uygulamaları açısından bu konu, önümüzdeki yıllarda da en fazla tartışılan başlıklardan biri olmaya devam edecektir.

9. Küresel Ticaret Yeni Bir Döneme mi Giriyor?

İnsan Hakları, Jeopolitik Rekabet ve Tedarik Zincirlerinin Geleceği

Küresel ticaret sistemi son otuz yılda büyük ölçüde serbest piyasa ilkeleri, maliyet avantajı ve üretim verimliliği üzerine inşa edildi. Şirketler için en önemli kriterler; üretim maliyetleri, lojistik altyapı, hammaddeye erişim ve uluslararası rekabet gücüydü. Ancak son yıllarda yaşanan gelişmeler, bu anlayışın önemli ölçüde değişmeye başladığını gösteriyor.

COVID-19 salgınıyla birlikte küresel tedarik zincirlerinde yaşanan kırılmalar, Rusya-Ukrayna Savaşı’nın enerji ve hammadde piyasalarına etkileri, ABD-Çin stratejik rekabetinin derinleşmesi ve insan hakları temelli ticaret düzenlemelerinin yaygınlaşması, uluslararası ekonomik düzenin yeni bir döneme girdiğine işaret ediyor.

Bugün artık yalnızca “ürün nerede üretildi?” sorusu değil; “hangi koşullarda üretildi?”, “hangi tedarik zincirinden geçti?” ve “hangi hukuki standartlara uygun?” soruları da ticaret politikalarının önemli unsurları hâline geliyor.

Bu değişim, yalnızca Çin’i veya Avrupa Birliği’ni değil; küresel üretim sistemine entegre olan tüm devletleri ve şirketleri yakından ilgilendiriyor.

İnsan Hakları Artık Ticaretin Bir Kriteri mi?

Yazı dizimizin önceki bölümlerinde ele alındığı üzere, Avrupa Birliği son yıllarda ticaret politikalarına insan hakları, çevresel sürdürülebilirlik ve kurumsal sorumluluk ilkelerini daha güçlü biçimde entegre etmeye başladı.

AB Zorla Çalıştırma Yönetmeliği (Forced Labour Regulation) ve Kurumsal Sürdürülebilirlik Durum Tespiti Direktifi (CSDDD), bu yaklaşımın en somut örnekleri arasında yer alıyor.

Bu düzenlemeler, şirketlerin yalnızca nihai ürünlerinden değil; hammaddeden nihai üretime kadar uzanan değer zincirinde ortaya çıkabilecek insan hakları ve çevresel risklerden de sorumluluk üstlenmesini öngörüyor.

Bu durum, uluslararası ticarette insan haklarının giderek daha belirleyici bir değerlendirme ölçütü hâline geldiğini gösteriyor. Bununla birlikte, bu yaklaşımın nasıl uygulanacağı ve hangi sınırlar içinde kalacağı konusu uluslararası hukuk ve ticaret çevrelerinde tartışılmaya devam ediyor.

Şirketler İçin Yeni Maliyetler ve Yeni Sorumluluklar

Yeni düzenlemeler yalnızca hukuki yükümlülükler getirmiyor; aynı zamanda şirketler açısından önemli operasyonel ve maliyet unsurları da doğuruyor.

Özellikle büyük çok uluslu şirketler için;

tedarik zincirlerinin haritalandırılması,
bağımsız denetimlerin artırılması,
insan hakları risk analizleri,
çevresel etki değerlendirmeleri,
dijital izlenebilirlik sistemlerinin kurulması,
düzenli raporlama yükümlülükleri

önemli ölçüde ek kaynak ve uzmanlık gerektiriyor.

Bu maliyetlerin kısa vadede şirketlerin uyum süreçlerini zorlayabileceği değerlendirilirken, uzun vadede daha şeffaf ve öngörülebilir tedarik zincirlerinin rekabet avantajı sağlayabileceği yönünde görüşler de bulunuyor.

Üretim Tek Bir Merkezde Toplanmayabilir

Son yıllarda uluslararası ekonomi literatüründe en çok tartışılan konulardan biri de küresel üretimin coğrafi olarak çeşitlendirilmesi oldu.

Pandemi döneminde yaşanan tedarik sorunları ve jeopolitik riskler, birçok şirketin tek bir üretim merkezine aşırı bağımlılığın oluşturabileceği kırılganlıkları yeniden değerlendirmesine yol açtı.

Bu kapsamda;

Vietnam,
Hindistan,
Türkiye,
Meksika,
Polonya,
Romanya,
Macaristan

gibi ülkeler, bazı sektörlerde alternatif üretim merkezleri olarak daha fazla gündeme gelmeye başladı.

Bununla birlikte uzmanlar, bu eğilimin Çin’den tamamen çekilme anlamına gelmediğini vurguluyor. Çin’in gelişmiş sanayi altyapısı, geniş tedarikçi ağı, yüksek üretim kapasitesi ve lojistik avantajları, birçok sektör açısından hâlen önemli bir rekabet üstünlüğü sağlamaya devam ediyor.

Avrupa’nın Stratejik Özerklik Hedefi

Avrupa Birliği’nin son yıllarda sıkça kullandığı kavramlardan biri “stratejik özerklik” (Strategic Autonomy) olmuştur.

Bu yaklaşım, Avrupa’nın;

kritik hammaddelerde,
yarı iletkenlerde,
batarya teknolojilerinde,
enerji dönüşümünde,
sağlık ürünlerinde,
dijital teknolojilerde

tek bir ülkeye veya sınırlı sayıdaki tedarikçiye aşırı bağımlı olmamasını hedeflemektedir.

Bu politika, yalnızca insan hakları perspektifinden değil; aynı zamanda ekonomik güvenlik ve krizlere karşı dayanıklılık yaklaşımı çerçevesinde de şekillenmektedir.

Avrupa Birliği, bu stratejinin küresel ticaretten kopmayı değil; tedarik zincirlerini daha dirençli ve çeşitlendirilmiş hâle getirmeyi amaçladığını ifade etmektedir.

Çin’in Yanıtı ve Alternatif Yaklaşımı

Pekin yönetimi ise Avrupa ve ABD’nin son yıllarda geliştirdiği bu politikaları farklı bir perspektiften değerlendirmektedir.

Çin’in resmî açıklamalarında;

küresel ekonominin karşılıklı bağımlılık üzerine kurulu olduğu,
açık ticaret sisteminin korunması gerektiği,
ekonomik bloklaşmanın dünya ekonomisini zayıflatacağı,
ticaretin siyasallaştırılmaması gerektiği,
tedarik zincirlerinin ideolojik temelde yeniden şekillendirilmesinin tüm taraflara maliyet oluşturacağı

görüşleri öne çıkmaktadır.

Aynı zamanda Çin, yüksek teknoloji üretimi, yenilenebilir enerji, elektrikli araçlar, yapay zekâ ve ileri sanayi yatırımlarına yönelik politikalarını sürdürerek küresel üretim ağlarındaki konumunu güçlendirmeyi hedeflemektedir.

Önümüzdeki Yıllarda Olası Senaryolar

Mevcut gelişmeler ışığında, küresel tedarik zincirlerinin geleceğine ilişkin farklı senaryolar öne çıkmaktadır.

Birinci senaryo, insan hakları, çevresel sürdürülebilirlik ve kurumsal sorumluluk standartlarının uluslararası ticaretin kalıcı unsurları hâline gelmesidir. Bu durumda şirketlerin uyum süreçleri daha da kapsamlı hâle gelebilir ve tedarik zincirlerinde şeffaflık beklentisi artabilir.

İkinci senaryo, üretimin daha fazla ülkeye yayılması ve “Çin+1”, “Friend-shoring” veya “Near-shoring” gibi modellerin belirli sektörlerde yaygınlaşmasıdır. Bu durum, üretim ağlarının daha çeşitlendirilmiş bir yapıya kavuşmasına yol açabilir.

Üçüncü senaryo, jeopolitik rekabetin derinleşmesiyle birlikte küresel ticaretin farklı ekonomik bloklar etrafında yeniden şekillenmesidir. Böyle bir gelişme, teknoloji transferleri, yatırım politikaları ve tedarik zincirleri üzerinde daha belirgin ayrışmalara neden olabilir.

Dördüncü senaryo ise, uluslararası kuruluşlar ve devletler arasında ortak standartlar geliştirilmesiyle insan hakları, çevre ve ticaret arasındaki ilişkinin daha uyumlu bir hukuki çerçeveye kavuşmasıdır. Ancak bunun gerçekleşmesi, geniş uluslararası uzlaşmalar ve uzun müzakere süreçleri gerektirebilir.

Bugün itibarıyla bu senaryolardan hangisinin ağırlık kazanacağını kesin olarak öngörmek mümkün değildir. Küresel ekonomik gelişmeler, jeopolitik dengeler ve uluslararası hukuk alanındaki yeni düzenlemeler bu süreci şekillendirmeye devam edecektir.

Sonuç: Çok Boyutlu Bir Dönüşüm

Bu yazı dizisinin dördüncü bölümü boyunca, küresel tedarik zincirleri etrafında şekillenen tartışmaları farklı boyutlarıyla ele aldık.

İlk olarak Avrupa Birliği’nin, insan hakları ve kurumsal sorumluluk ekseninde geliştirdiği yeni ticaret politikalarını ve bu kapsamda kabul edilen Forced Labour Regulation ile Corporate Sustainability Due Diligence Directive (CSDDD) düzenlemelerini inceledik. Ardından bu düzenlemelerin şirketler açısından doğurduğu yeni yükümlülükleri, tedarik zincirlerinin yeniden yapılandırılmasına yönelik etkilerini ve Avrupa merkezli şirketlerin uyum süreçlerini değerlendirdik.

Daha sonra Çin Halk Cumhuriyeti’nin resmî açıklamalarını, Sincan politikalarına ilişkin savunmalarını ve küresel ticarette yaşanan gelişmelere yönelik jeopolitik değerlendirmelerini aktardık. Pekin yönetiminin ekonomik korumacılık, stratejik rekabet ve küresel tedarik zincirlerinin siyasallaştırılması yönündeki tezleri, tartışmanın diğer tarafını oluşturdu.

Son olarak ise Dünya Ticaret Örgütü kuralları, GATT istisnaları, Uluslararası Çalışma Örgütü sözleşmeleri, BM İş Dünyası ve İnsan Hakları Rehber İlkeleri ile delil standartlarına ilişkin hukuki tartışmaları ele alarak, konunun yalnızca siyasi değil; aynı zamanda uluslararası hukuk açısından da karmaşık bir yapıya sahip olduğunu ortaya koyduk.

Gelinen noktada açık olan bir gerçek vardır: küresel ticaret artık yalnızca ekonomik bir faaliyet olarak değerlendirilmemektedir. İnsan hakları, çevresel sürdürülebilirlik, ekonomik güvenlik, kurumsal yönetişim ve jeopolitik rekabet, uluslararası ticaret politikalarının ayrılmaz unsurları hâline gelmektedir.

Bununla birlikte, bu dönüşümün nasıl uygulanacağı, hangi delil standartlarının esas alınacağı, devletlerin düzenleme yetkilerinin sınırlarının nasıl çizileceği ve küresel üretim ağlarının nasıl yeniden şekilleneceği konularında uluslararası düzeyde farklı yaklaşımlar varlığını sürdürmektedir.

Dolayısıyla küresel tedarik zincirlerinin geleceği, yalnızca Avrupa Birliği’nin düzenlemeleri veya Çin’in resmî tezleriyle açıklanabilecek tek boyutlu bir mesele değildir. Aksine; hukuk, ekonomi, insan hakları, diplomasi ve jeopolitik rekabetin kesişiminde şekillenen çok katmanlı bir dönüşüm sürecidir. Bu dönüşümün yönü ve kapsamı ise önümüzdeki yıllarda devletlerin alacağı kararlar, şirketlerin uyum stratejileri ve uluslararası iş birliği mekanizmalarının gelişimine bağlı olarak netleşmeye devam edecektir.

Doğu Türkistan Bülteni Haber Ajansı / HABER MERKEZİ

Kaynakça

Avrupa Birliği

European Parliament and Council. Regulation (EU) 2024/3015 on Prohibiting Products Made with Forced Labour on the Union Market
https://eur-lex.europa.eu/
European Commission. Forced Labour
https://policy.trade.ec.europa.eu/enforcement-and-protection/forced-labour_en
European Commission. Corporate Sustainability Due Diligence Directive (CSDDD)
https://commission.europa.eu/
European Commission. EU Strategy on Human Rights and Democracy
https://www.eeas.europa.eu/

Uluslararası Hukuk

World Trade Organization (WTO). General Agreement on Tariffs and Trade (GATT 1994)
https://www.wto.org/
World Trade Organization. WTO Legal Texts
https://www.wto.org/english/docs_e/legal_e/legal_e.htm
International Labour Organization (ILO). Forced Labour Convention, 1930 (No.29)
https://www.ilo.org/
International Labour Organization (ILO). Abolition of Forced Labour Convention, 1957 (No.105)
https://www.ilo.org/
United Nations. Guiding Principles on Business and Human Rights
https://www.ohchr.org/

Çin Resmî Kaynakları

Ministry of Foreign Affairs of the People’s Republic of China
https://www.fmprc.gov.cn/
State Council Information Office of China
http://english.scio.gov.cn/
The State Council of the People’s Republic of China
https://english.www.gov.cn/
Xinjiang Uyghur Autonomous Region Government
http://www.xinjiang.gov.cn/

Ek Okumalar

Avrupa Birliği

European Commission
Questions & Answers: Forced Labour Regulation
https://ec.europa.eu/
European Parliament
Forced Labour Ban Explained
https://www.europarl.europa.eu/
European Council
EU Due Diligence Rules
https://www.consilium.europa.eu/

Uluslararası Kuruluşlar

OECD
OECD Due Diligence Guidance for Responsible Business Conduct
https://mneguidelines.oecd.org/
United Nations Global Compact
Human Rights Guidance
https://unglobalcompact.org/
UN Office of the High Commissioner for Human Rights
https://www.ohchr.org/

Akademik ve Araştırma Kuruluşları

Sheffield Hallam University
Helena Kennedy Centre for International Justice
https://www.shu.ac.uk/
Center for Strategic and International Studies (CSIS)
https://www.csis.org/
Council on Foreign Relations (CFR)
https://www.cfr.org/
Chatham House
https://www.chathamhouse.org/
Brookings Institution
https://www.brookings.edu/

Küresel Ticaret ve Tedarik Zincirleri

World Economic Forum
https://www.weforum.org/
World Bank
https://www.worldbank.org/
United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD)
https://unctad.org/
International Trade Centre (ITC)
https://www.intracen.org/

Bu kaynakça, yazı dizinizin dengeli yaklaşımına uygun olarak hem AB’nin resmî belgelerine, hem Çin’in resmî açıklamalarına, hem de ulususlararası hukuk ve bağımsız kurumların kaynaklarına yer vererek okuyucuya çok yönlü bir başvuru listesi sunmaktadır.