Çin’in Küresel Güvenlik Doktrini: Şam ve Kabil Hattında Doğu Türkistan Pazarlığı

Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi (BMGK) çatısı altında yürütülen Suriye güvenlik oturumu, Pekin yönetiminin bölgesel krizleri kendi iç güvenlik öncelikleriyle harmanlama stratejisinin en somut örneklerinden birine sahne oldu. Çin’in BM Daimi Temsilcisi Fu Cong, Şam’daki yeni yönetime ve uluslararası topluma çağrıda bulunarak, Suriye sahasında faaliyet gösteren yabancı savaşçılarla mücadele edilmesi gerektiğini savundu. Çinli diplomatın konuşmasında “Doğu Türkistan İslami Hareketi” (ETIM) ve “Türkistan İslam Partisi” vurgusu yapması, Pekin’in Doğu Türkistan politikalarını uluslararası güvenlik mekanizmaları üzerinden meşrulaştırma stratejisini yeniden tırmandırdığını gösterdi.

Pekin’den Şam Yönetimine Yabancı Savaşçı Çağrısı

BM Güvenlik Konseyi’ndeki konuşmasında Suriye’nin toprak bütünlüğü ve istikrarına vurgu yapan Fu Cong, ülkedeki yabancı terörist savaşçı varlığının yeniden yapılanma ve kalkınma süreçlerini doğrudan baltaladığını ileri sürdü. Suriye geçici hükümetinin terörle mücadelede tavizsiz bir tutum sergilemesi gerektiğini belirtilen Fu, BM yaptırım listelerinde yer alan yapılarla eş zamanlı olarak Doğu Türkistan bağlantılı gruplara karşı da somut adımlar atılmasını talep etti.

ETIM ve Türkistan İslam Partisi Kavram Karmaşası

Pekin yönetiminin BM zemininde yürüttüğü diplomasi, terörle mücadele terminolojisi üzerinden şekilleniyor. BM’nin El-Kaide ve DEAŞ yaptırım listelerinde “Doğu Türkistan İslami Hareketi” (ETIM) olarak tanımlanan yapının alternatif isimleri arasında “Türkistan İslam Partisi” (TIP) de yer alıyor. Çin, bu hukuki ve terminolojik örtüşmeyi kullanarak Suriye’deki Uygur savaşçı gruplarını doğrudan BM yaptırım rejimine dahil etmeyi amaçlıyor.

Ancak bölge uzmanları ve uluslararası hukukçular, ETIM ile Suriye’de varlık gösteren Türkistan İslam Partisi arasındaki örgütsel ve tarihsel bağlar konusunda tek bir uzlaşı bulunmadığına dikkat çekiyor. Pekin’in bu iki kavramı ve Suriye sahasındaki tüm Uygur gruplarını ayrım gözetmeksizin aynı çatı altında toplaması, Doğu Türkistan’daki geniş çaplı güvenlik politikalarını uluslararası alanda genelleştirme çabası olarak değerlendiriliyor.

Parametre	Doğu Türkistan İslami Hareketi (ETIM)	Türkistan İslam Partisi (TIP)
BM Yaptırım Durumu	El-Kaide/DEAŞ Listesinde Aktif	ETIM ile aynı kategoride değerlendiriliyor
ABD Tanıma Statüsü	2020’de Terör Listesinden Çıkarıldı	Bağımsız yapı olarak takibi sürdürülüyor
Ana Faaliyet Sahası	Bölgesel / Tarihsel İddialar	Suriye ve Orta Doğu Sahası
Pekin’in Yaklaşımı	Ulusal Güvenlik Tehdidi	Uluslararası Terörle Mücadele Söylemi

ABD’nin 2020 Kararı ve Uluslararası Yaklaşım Farkı

Doğu Türkistan bağlantılı yapılar konusunda BM üyesi ülkeler arasında tam bir görüş birliği bulunmuyor. Amerika Birleşik Devletleri, 2020 yılında aldığı kararla ETIM’i kendi “Terörist Dışlama Listesi”nden (Terrorist Exclusion List) çıkardığını duyurmuştu. Dönemin Washington yönetimi, söz konusu örgütün bağımsız ve etkin bir yapı olarak varlığını sürdürdüğüne dair somut kanıt bulunmadığını, Çin’in bu etiketi Doğu Türkistan’daki insan hakları ihlallerini meşrulaştırmak için kullandığını ilan etmişti.

Pekin’in Sınır Ötesi Güvenlik Doktrini: Kabil ve Şam Paradigması

Pekin yönetimi, Avrasya coğrafyasında nerede bir iktidar değişimi veya otorite boşluğu yaşansa, yeni yönetimin önüne ilk dosya olarak “Uygur Savaşçılar / ETIM” şartını koymasıyla bilinen sistematik bir dış politika yürütüyor. Afganistan’da Taliban’ın iktidarı ele geçirmesi sonrası yaşanan süreç ile Suriye’deki mevcut dinamikler, aynı diplomatik ve güvenlik senaryosu üzerinden ilerliyor.

[İktidar Değişimi / Otorite Boşluğu] │
▼
[Pekin’in Talebi: Uygur Grupların İadesi / Tasfiyesi] │
├───────────────────────────┐
▼ ▼
[Ekonomik Yardım / Tanınma Kozu] [Güvenlik / Veto Tehdidi] │ │
└─────────────┬─────────────┘
▼
[Yeni Yönetimlerin İkilemi: İade Etme, Pasifleştir]

1. Afganistan Senaryosu (2021 ve Sonrası)

Taliban Ağustos 2021’de Kabil’e girip Afganistan İslam Emirliği’ni ilan ettiğinde, Çin’in yeni yönetimi tanımak ve Kuşak-Yol İnisiyatifi kapsamında ekonomik yatırım sağlamak için öne sürdüğü birinci şart, sınır bölgesindeki Uygur grupların tasfiyesi oldu. Pekin; Badahşan ve Vahan Koridoru başta olmak üzere ülke genelindeki Uygur savaşçıların silahsızlandırılmasını veya teslim edilmesini istedi.

2. Suriye Senaryosu ve Güncel Aşaması

Suriye sahasındaki Uygur grupların varlığı, Çin için Afganistan’dakinden çok daha büyük bir askeri kaygı oluşturuyor. Pekin, BM Güvenlik Konseyi platformunu kullanarak yeni Suriye yönetimi üzerinde uluslararası meşruiyet ve yeniden inşa yardımları üzerinden pazarlık yürütüyor. Pekin için sınır ötesindeki bu varlık iki ana nedenden dolayı “kırmızı çizgi” kabul ediliyor:

• Geri Dönüş (Rebound) Tehdidi: Çatışma bölgelerinde askeri tecrübe kazanan savaşçıların ileride Doğu Türkistan (Sincan) bölgesine sızma ihtimalini sıfırlamak.

• Söylem Meşrulaştırması: İç hatlardaki sert denetim politikalarını küresel kamuoyuna “Uluslararası Terörle Mücadele” kisvesi altında sunmak.

Sahadan Yanıtlar: Şam ve Kabil Çin’e Nasıl Cevap Verdi?

Hem Kabil hem de Şam yönetimi, Çin’in ekonomik ve diplomatik gücünü karşılarına almamak ile kendi iç dinamikleri/ideolojik geçmişleri arasında hassas bir denge kurmaya çalıştı. Her iki yönetim de Pekin’e güvenlik güvencesi verse de, Uygur savaşçıları doğrudan Çin’e teslim etmekten kaçındı.

┌───────────────────────────────────┐ ┌───────────────────────────────────┐
│ AFGANİSTAN (TALİBAN) │ │ SURİYE (GEÇİCİ HÜKÜMET) │
├───────────────────────────────────┤ ├───────────────────────────────────┤
│ • Sınır hattından içe kaydırdı. │ │ • Grupları feshedip orduya bağladı│
│ • İade etmedi, kontrol altına aldı│ │ • İadeyi reddetti, entegre etti. │└───────────────────────────────────┘ └───────────────────────────────────┘

Afganistan (Taliban) Yönetiminin Yanıtı: “Taahhüt Var, İade Yok”

• Diplomatik Güvence: Taliban, Afganistan topraklarının Çin dahil hiçbir ülkeye karşı tehdit olarak kullanılmasına izin vermeyeceğini taahhüt etti.

• Saha Taktiği: Çin-Afganistan sınırındaki (Badahşan) Uygur savaşçıları Çin’e teslim etmek yerine, sınır hattından alarak Nangarhar ve Paktiya gibi iç vilayetlere kaydırdı ve kontrol altında pasifleştirdi.

Suriye Geçici Yönetiminin Yanıtı: “Kurumsal Entegrasyon ve Taktiksel Zaman”

• Kurumsal Fesih ve Entegrasyon: Suriye geçici yönetimi, Çin’in hedef gösterdiği Türkistan İslam Partisi (TİP) de dahil olmak üzere bağımsız yapıları feshederek, savaşçıları Suriye Ordusu’nun 84. Tümeni gibi resmi askeri yapılar altında orduya bağladı.

• İadelerin Reddedilmesi: Şam, yabancı savaşçıların derhal teslim edilmesi baskısına karşı, bu yapıların geçmişte rejime karşı mücadele verdiğini belirterek doğrudan iade adımlarını reddetti ve bağımsız denetimsiz bir grup kalmadığı mesajını verdi.

Aktör	Pekin’in Talebine Verdiği Resmi Söz	Sahadaki Gerçek Uygulama
Afganistan (Taliban)	“Topraklarımızdan Çin’e tehdit yönelmeyecek.”	Uygur savaşçıları Çin sınırından iç illere kaydırdı; iade etmedi.
Suriye (Geçici Hükümet)	“Terörle mücadele ve ülke genelinde kontrol sağlanacak.”	Örgütleri lağvedip savaşçıları resmi ordu bünyesine kattı; teslim etmeyi reddetti.

Doğu Türkistan Bülteni Haber Ajansı / HABER MERKEZİ