ÜNİFORMASIZ İŞGAL: PEKİN VE MOSKOVA’NIN YENİ NESİL GÖLGE ORDULARI 16. BÖLÜM: Çin ve Rusya Afrika’da Rakip mi Ortak mı? Kıtadaki Güvenlik Özelleştirmesinin Anatomisi

Soğuk Savaş sonrası dönemde küresel güvenlik mimarisi, devlet dışı aktörlerin ve özellikle Özel Askeri ve Güvenlik Şirketlerinin (PMSC) yükselişiyle köklü bir dönüşüm geçirmiştir. Geleneksel olarak Anglo-Amerikan ve Batı Avrupa merkezli firmaların domine ettiği bu sektör, günümüzde revizyonist küresel güçler olan Çin Halk Cumhuriyeti (ÇHC) ve Rusya Federasyonu’nun asimetrik dış politika enstrümanlarına dönüşmüştür. Afrika kıtası, bu iki aktörün “gölge orduları” üzerinden yürüttüğü nüfuz mücadelesinin, jeopolitik genişlemenin ve kaynak kontrolünün ana merkezidir.

Pekin ve Moskova’nın Afrika’daki askeri ve güvenlik varlığı ilk bakışta Batı karşıtı ortak bir cephe gibi görünse de; şirketlerin yasal statüleri, operasyonel kabiliyetleri, doktrinel altyapıları ve stratejik hedefleri açısından yapısal bir ayrışma ve örtülü bir rekabet söz konusudur.

1. Teorik ve Kavramsal Çerçeve: PMSC Tipolojileri ve Sınıflandırma

Sahadaki dinamikleri doğru analiz edebilmek için, uluslararası ilişkiler ve güvenlik literatüründeki PMSC tipolojisini Çin ve Rusya özelinde konumlandırmak gerekir. Sektördeki aktörler sundukları hizmetlerin niteliğine ve güç kullanma yetkilerine göre dört ana sınıfta (Class) incelenmektedir:

1. Class 1 (Sadece Yerel Pazarda Faaliyet Gösteren Şirketler): Sınırlı lojistik ve iç güvenlik sağlayan, küresel projeksiyonu olmayan yapılar.
2. Class 2 (Niş Kaynak Sağlayan Şirketler / İstihbarat-Lojistik): Doğrudan sıcak çatışmaya girmeyen; risk analizi, siber güvenlik, teknolojik gözetim, silahsız saha koruması ve lojistik destek sunan firmalar. Çin PMSC modelinin ezici çoğunluğu bu kategoride yer almaktadır.
3. Class 3 (Gelişmiş Operasyonel Kapasiteye Sahip Şirketler): Ağır silahlarla donatılmış, taktiksel savunma ve sınırlı ofansif kabiliyete sahip, askeri eğitim ve danışmanlık veren yapılar.
4. Class 4 (Stratejik Nüfuz ve Hibrit Savaş Şirketleri): Doğrudan muharip unsurlar içeren, isyan bastırma, terörle mücadele ve rejim koruma operasyonlarını bizzat yürüten, devletin jeopolitik çıkarları doğrultusunda “makul reddedilebilirlik” (plausible deniability) sağlayan paramiliter ordular. Rusya’nın Wagner ve müteakip Africa Corps yapılanması bu sınıfa girmektedir.

2. Doktrinel ve Yasal Altyapı: Devlet Kontrolü ve Silah Kullanım Sınırları

Pekin ve Moskova, özel güvenlik sektörünü devlet kontrolü altında tutma konusunda hemfikirdir; ancak bunu uygulama biçimleri ve yasal çerçeveleri taban tabana zıttır.

• Çin’in Katı Yasal Sınırları ve “Silahsız Güç” Doktrini: Çin yönetimi, tekelci devlet otoritesine ve “silahın kontrolünün partide olması” ilkesine sıkı sıkıya bağlıdır. 1996 yılında yürürlüğe giren ve 2010’da güncellenen ÇHC Ateşli Silahlar Kontrol Kanunu, Çin menşeli özel güvenlik personelinin yurt dışında ateşli silah taşımasını ve kullanmasını radikal bir biçimde yasaklamıştır. Bu durum, Çinli PMSC’leri sahada ciddi bir operasyonel kısıtlılığa itmektedir. Pekin bu krizi aşmak için “yerel unsurları silahlandırma ve koordine etme” stratejisini (Kuşak ve Yol projelerinde yerel polis veya ordu birimlerine fon sağlama/lojistik destek sunma) uygulamaktadır. Çin şirketleri (Örn: DeWe Security, Huaxin Zhongan, Haiyang Shiwei) hiyerarşik olarak doğrudan Devlet Güvenlik Bakanlığı ve Kamu Güvenliği Bakanlığı’nın sıkı denetimi altındadır.
• Rusya’nın “Yasal Gri Alan” ve Hibrit Savaş Doktrini: Rusya Federasyonu Anayasası’nın 13(5) maddesi ve ceza kanunları, ülke içinde özel askeri şirketlerin kurulmasını ve paralı askerliği yasal olarak yasaklamaktadır. Ancak Moskova, bu yasal boşluğu kasıtlı bir “stratejik körlük” ve “gri alan” olarak sürdürmektedir. Kremlin, yasal olarak var olmayan bu şirketleri (Wagner, Redut, Convoy) istihbarat servisleri (GRU ve FSB) ile Savunma Bakanlığı’nın örtülü operasyonel aparatları olarak kullanmaktadır. Bu yasal belirsizlik, Rus devletine sahada işlenen insan hakları ihlallerinden ve savaş suçlarından doğrudan sorumlu tutulmama avantajı (makul reddedilebilirlik) sağlamaktadır. Rus şirketleri ağır silahlar, zırhlı araçlar ve hava desteğiyle Class 4 düzeyinde ofansif operasyonlar yürütebilmektedir.

3. Ekonomik Motivasyonlar: Altyapı Güvenliği vs. Kaynak Ekonomisi

Haklısın, tablonun pratikliğine kaçıp o hayati konunun analiz derinliğini eksik bırakmışım. Çin ve Rusya’nın Afrika’daki ekonomik motivasyonları, sadece bir müşteri-satıcı ilişkisi değil; kıtanın geleceğini, ticaret yollarını ve yeraltı kaynaklarını jeopolitik olarak kapatma stratejisidir.

Yazı dizinin bu en kritik teorik omurgasını, tablonun ötesine geçerek tüm detayları, arka plan kodları ve sahadaki karşılıklarıyla genişletiyorum:

3. Ekonomik Motivasyonlar: Altyapı Güvenliği vs. Kaynak Ekonomisi

Çin ve Rusya’nın Afrika kıtasındaki özel güvenlik varlığının arkasında yatan ekonomik felsefe, yapısal ve metodolojik olarak birbirine tamamen zıt iki ayrı sömürü veya nüfuz modelini temsil eder. Pekin, küresel ticaret ağlarının sürdürülebilirliğine ve makro-ekonomik istikrara odaklanırken; Moskova, krizlerden beslenen, mikro-düzeyde nokta atışı kaynak transferi sağlayan bir “kriz fırsatçılığı” ekonomisi yürütmektedir.

A) Çin’in Yaklaşımı: Kuşak ve Yol’un Ticari Tedarik Zincirini Tahkim Etmek

Çin’in Afrika’daki özel güvenlik şirketleri (PMSC), bağımsız birer kâr merkezi veya askeri girişim gibi çalışmazlar. Onlar, Çin devletinin küresel mega projesi olan Kuşak ve Yol İnisiyatifi’nin (BRI) ve devlete ait Kit’lerin (Kayıtlı Devlet Firmaları) ayrılmaz birer tamamlayıcı alt unsurudur.

• Dehasal Ticaret Hacminin Korunması: Çin, Afrika’nın açık ara en büyük ticaret ortağıdır ve kıta genelinde limanlar, demiryolları, otoyollar ve enerji hatlarından oluşan devasa bir sabit sermaye yatırımına sahiptir. Sahada konuşlanan Çinli PMSC’lerin (Örn: DeWe Security, Vanguard, Huaxin Zhongan) birincil ekonomik görevi, bu altyapıların yerel suç şebekelerinden, terör eylemlerinden veya bölgesel iç karışıklıklardan zarar görmesini engellemektir. Yatırımların durması veya hatların kesintiye uğraması, Pekin için milyarlarca dolarlık küresel lojistik felaket anlamına gelir.
• İnsan Sermayesinin Güvenceye Alınması: Kıta genelinde 1 milyondan fazla Çin vatandaşı, mühendis, teknisyen ve işçi olarak çalışmaktadır. Özellikle petrol sahalarında ve maden ocaklarında yaşanan işçi kaçırma ve fidye olayları, Çin iç kamuoyunda milliyetçi tepkilere yol açmaktadır. Çin güvenlik firmaları, bu insan sermayesinin güvenliğini sağlayarak Çinli firmaların yüksek riskli bölgelerde (Örn: Nijerya, Angola, Sudan) operasyonlarına devam edebilmesini sağlayan ekonomik birer “güvence sigortası” işlevi görür.
• Kurumsal Finansman Modeli: Çin PMSC’leri finansmanlarını doğrudan korudukları Çin devlet şirketlerinden (Sinopec, CNPC, China Railway gibi devler) alırlar. Güvenlik maliyetleri, doğrudan projenin yapım bütçesinin içerisine entegre edilir. Dolayısıyla Çin modeli, şeffaf, devlet bütçesine dayalı ve uzun vadeli istikrarı hedefleyen kurumsal bir yapıya sahiptir.

B) Rusya’nın Yaklaşımı: Paramiliter Güç Karşılığı Kaynak Sömürüsü (Ganimet Ekonomisi)

Rusya’nın Afrika’daki ekonomik profili Çin ile kıyaslanamayacak kadar zayıftır; kıtayla olan ticari hacmi minimal düzeydedir. Bu nedenle Rusya, kıtaya mal veya altyapı ihraç edemez; bunun yerine “güvenlik ve rejim koruma hizmeti” ihraç eder. Bu hizmetin finansman modeli ise doğrudan sömürgeci bir “ganimet ve imtiyaz” ekonomisine dayanır.

• Stratejik Maden İmtiyazlarının Gaspı: Wagner (ve yeni adıyla Africa Corps), koruma sağladığı veya askeri destek verdiği zayıf/cunta yönetimlerinden nakit para talep etmez. Bunun yerine, o ülkelerin en değerli yeraltı kaynaklarının (altın, elmas, uranyum, lityum ve kereste) işletme ruhsatlarını ve gümrük muafiyetlerini devralır. Örneğin; Orta Africa Cumhuriyeti’ndeki Ndassima altın madeni veya Sudan’daki altın işleme tesisleri doğrudan Rus paramiliter ağlarının kurduğu paravan şirketler (Örn: Lobaye Invest, Meroe Gold) tarafından işletilmektedir.
• Kriz Fırsatçılığı ve Savaş Ekonomisi: Rusya için Afrika’daki istikrarsızlık, çözülmesi gereken bir sorun değil, aksine yeni ekonomik kapılar açan bir fırsattır. Batı ambargoları altındaki Rusya ekonomisi ve özellikle Kremlin elitleri, Afrika’dan kaçak yollarla çıkarılan ve küresel pazarlara (özellikle Körfez ülkeleri üzerinden) sürülen altın ve elmas hatları sayesinde milyarlarca dolarlık kayıt dışı likidite elde etmektedir. Bu para, doğrudan Rus devletinin ve paramiliter yapının kendi kendini finanse etmesini sağlamaktadır.
• Varlık-Fonlama Döngüsü: Rus PMSC modeli, operasyon yürüttüğü coğrafyanın kaynaklarını sömürerek kendi askeri masraflarını karşılar ve üzerine kâr elde eder. Bu durum onları devlet bütçesine yük olmaktan çıkarır, aksine devlete dışarıdan kayıt dışı sermaye aktaran agresif birer ekonomik aktör haline getirir.

Bu İki Ekonomik Model Neden Çatışıyor?

Bu iki modelin ekonomik mantığı doğası gereği birbirini zehirlemektedir. Çin’in kurduğu sanayi ve ticaret ekosisteminin büyüyebilmesi için “kamusal huzur, hukuki öngörülebilirlik ve açık yollar” şarttır. Rusya’nın yürüttüğü model ise ancak “kaos, iç savaş, dış dünyadan tecrit edilmiş cunta yönetimleri ve zayıf devlet otoritesi” zemininde hayatta kalabilir.

Rus paramiliter unsurlarının madenleri yağmalamak için güvenliği sabote etmesi ve kırılgan dengeler yaratması, Çin’in uzun vadeli, milyarlarca dolarlık altyapı yatırımlarını doğrudan sabote etmektedir. Bu durum, iki aktör arasındaki asimetrik ortaklığın altındaki en dinamik saati ayarlı ekonomik bombadır.

4. Güvenlik ve Sahadaki Operasyonel Dinamikler

• Çin’in Defansif/Teknolojik Yaklaşımı: Çin askeri doktrini, Afrika’da doğrudan askeri müdahalelerden ve sömürgeci bir güç görüntüsü vermekten kaçınır. Bu nedenle Çin PMSC’leri korudukları tesislerin çevresinde “Gözetim ve Erken Uyarı” mekanizmalarına odaklanır. Huawei’in “Güvenli Şehir” (Safe City) konseptleri, Hikvision ve Dahua’nın yapay zeka destekli yüz tanıma ve termal kamera sistemleri, Çin güvenlik stratejisinin omurgasını oluşturur. Personel genellikle “güvenlik danışmanı” statüsündedir. Sıcak bir saldırı anında Çinli personel savunma pozisyonu alırken, saldırıyı püskürtme görevi rüşvet veya anlaşmalarla bağlanan yerel askeri/polis birimlerine devredilir.
• Rusya’nın Ofansif/Paramiliter Yaklaşımı: Rus askeri yaklaşımı ise bizzat namlunun ucundadır. Sahel bölgesinde (Mali, Nijer, Burkina Faso) ve Orta Afrika Cumhuriyeti’nde Rus paramiliter unsurları, cihatçı terör örgütlerine (JNIM, DEAŞ) veya ayrılıkçı isyancılara karşı doğrudan taarruz operasyonları düzenler. Rusya, ülkelerin ulusal ordularını (FAMA vb.) bizzat eğitmekte, taktiksel komutayı ele almakta ve hava kuvvetleri entegrasyonu sağlamaktadır. Rus varlığı, konuşlandığı ülkedeki rejimlerin bekasını doğrudan orduya ve istihbarata endeksleyerek asimetrik bir bağımlılık ilişkisi üretir.

5. Jeopolitik İlişki: Asimetrik Tamamlayıcılık ve Örtülü Ortaklık

Mevcut jeopolitik denklemde Pekin ve Moskova, Afrika’da birbirlerinin operasyonel boşluklarını dolduran “asimetrik bir tamamlayıcılık” ilişkisi içerisindedir. Bu durum, iki ülkenin birbirini ikame ettiği ve desteklediği üç ana düzlemde belirginleşmektedir:

1. Güvenlik Şemsiyesi ve Yatırım Alanı: Çinli şirketlerin Class 4 düzeyinde (muharip) operasyonel deneyimi ve yasal imkanı yoktur. Rus paramiliter güçlerinin sahayı askeri olarak “temizlemesi” ve isyanları bastırması, Çin’in o bölgelerde milyarlarca dolarlık madencilik ve altyapı yatırımı yapabilmesi için gerekli olan asgari güvenlik makro-ortamını yaratmaktadır.
2. Siyasi Bloklaşma: Her iki aktör de PMSC’leri vasıtasıyla Batı’nın (özellikle Fransa ve ABD’nin) Afrika’daki askeri ve siyasi nüfuzunu kırmayı hedefler. Rusya askeri darbeleri destekleyerek Batı yanlısı elitleri tasfiye ederken, Çin bu yeni rejimlere hızlı ekonomik meşruiyet ve finansal kaynak aktararak jeopolitik dönüşümü kalıcı hale getirir.
3. Teknoloji ve Kas Gücü Entegrasyonu: Sahada Çin’in siber istihbarat, insansız hava araçları (İHA) ve dijital gözetim altyapısı ile Rusya’nın muharip insan gücü ve taktik tecrübesi örtülü bir entegrasyon sergilemektedir. Çin teknolojisi izlemekte, Rus gücü ise imha etmektedir.

6. Rekabet Alanları ve Gelecekteki Çatışma Riskleri

Bu taktiksel ortaklığa rağmen, iki gücün yapısal hedefleri uzun vadede kaçınılmaz bir rekabeti ve sürtüşmeyi barındırmaktadır. Yazı dizimizin dikkat çekmesi gereken en kritik kırılma noktaları şunlardır:

• Ekonomik Çıkarların Çatışması (Maden Savaşları): Rus paramiliter yapılarının finansman modeli, doğrudan maden kaynaklarının kontrolüne dayalıdır. Bu durum, kıtanın yeraltı zenginliklerini kendi sanayisi için uzun vadeli kapatmak isteyen Çin’in çıkarlarıyla doğrudan çelişmektedir. Örneğin; Orta Afrika Cumhuriyeti’ndeki Çin menşeli Chimbolo altın madenine düzenlenen ve 9 Çin vatandaşının infazıyla sonuçlanan saldırının arkasında, bölgedeki maden kontrolünü elinde tutmak isteyen Wagner unsurlarının olduğuna dair güçlü uluslararası istihbarat raporları, bu örtülü savaşın ilk somut kanıtıdır.
• Çin PMSC Modelinin Evrimi ve Silahlanma Arayışı: Pekin, vatandaşlarının ve yatırımlarının Rusya veya yerel ordular tarafından yeterince korunamadığını gördükçe, kendi PMSC mevzuatını esnetme eğilimine girmiştir. Özellikle deniz güvenliği alanında (Gine Körfezi, Aden Körfezi) faaliyet gösteren HuaXin ZhongAn (HXZA) gibi Çin firmaları, gemilerde “silahlı eskort” bulundurma yetkisini yerel yasalar ve uluslararası boşluklar üzerinden fiilen uygulamaya başlamıştır. Çinli şirketlerin karada da Class 3 (taktik savunma/silahlı koruma) seviyesine evrilme çabası, Rusya’nın tekel konumunu doğrudan tehdit edecektir.
• “Güvenlik Garantörü” Olma Yarışı: Çin, Afrika genelinde polis eğitimi, terörle mücadele akademileri fonlaması ve askeri hibe programları yürütmektedir. Amaç, Afrika’nın gelecekteki güvenlik bürokrasisini Çin doktrinine göre şekillendirmektir. Rusya’nın ise doğrudan Savunma Bakanlığına bağlı Africa Corps ve propaganda aygıtı African Initiative üzerinden yürüttüğü agresif askeri diplomasi, Afrika elitleri nezdinde kimin “birincil güvenlik hamisi” olacağı konusunda örtülü ama derin bir rekabet yaratmaktadır.

Sonuç ve Değerlendirme

Yazı dizimizin 16. bölümünün ortaya koyduğu temel gerçek şudur: Çin ve Rusya, Afrika’da Batı nüfuzunu geriletmek adına “zorunlu ve asimetrik ortaklar”dır. Çin, kıtanın ekonomik hakimi ve teknolojik beyni rolünü üstlenirken; Rusya, kriz bölgelerinde rejimlerin silahlı korumalığını yapan “kas gücü” işlevini görmektedir.

Ancak Rusya’nın kontrolsüz agresifliği ve maden sahalarındaki pervasız genişlemesi, Çin’in hassas tedarik zincirlerini ve vatandaşlarının can güvenliğini tehdit ettiği anda bu taktiksel ittifak çatırdamaya mahkumdur. Geleceğin Afrika’sında, sömürgecilik sonrası dönemin yeni nesil üniformasız işgal aktörleri olan Çin ve Rus gölge ordularının karşı karşıya gelmesi, sadece bir zaman meselesidir.

KAYNAK :

Rapor Adı: Russia and Chinese private military and security companies in Africa: two competing models? (Afrika’da Rus ve Çin Özel Askeri ve Güvenlik Şirketleri: İki Yarışan Model?)

Yayın No / Tarih: N°03/2025 – Mart 2025 – Yazar Kadrosu: Djenabou Cissé, Simon Menet, Marie de Vries (Stratejik Araştırmalar Vakfı Araştırmacıları ve Asistanları) – Yayıncı Kuruluş: FRS (Fondation pour la recherche stratégique / Fransa Stratejik Araştırmalar Vakfı – Paris)

Doğu Türkistan Bülteni Haber Ajansı / HABER MERKEZİ