Moskova-Pekin Yakınlaşmasının Tarihsel Arka Planı: Bugün uluslararası kamuoyunda Çin ile Rusya arasındaki ilişkiler çoğu zaman “sınırsız ortaklık” söylemi üzerinden değerlendirilmektedir. Özellikle Ukrayna Savaşı sonrasında Pekin ile Moskova’nın Batı karşısında birlikte hareket etmesi, iki ülkenin tam anlamıyla stratejik bir ittifak oluşturduğu yönündeki yorumları artırmıştır. Ancak bu ilişki, yalnızca son yıllardaki gelişmelerle açıklanabilecek kadar basit değildir. Aksine, Çin-Rusya yakınlaşmasının arkasında onlarca yıla yayılan rekabet, sınır anlaşmazlıkları, ideolojik ayrılıklar ve zaman içinde değişen jeopolitik çıkarlar bulunmaktadır.

Çin’in sınır güvenliği stratejisi açısından bakıldığında ise Rusya ile kurduğu ilişkiler, yalnızca ekonomik veya diplomatik ortaklık anlamına gelmemektedir. Pekin yönetimi, kuzey sınırını uzun vadeli olarak güvence altına alırken aynı zamanda enerji güvenliğini sağlamış, Batı karşısında önemli bir siyasi ortak kazanmış ve Doğu Türkistan başta olmak üzere iç güvenlik politikalarını daha rahat uygulayabileceği bir uluslararası ortam oluşturmuştur.

İdeolojik Kardeşlikten Büyük Ayrılığa

1949 yılında Çin Halk Cumhuriyeti’nin kurulmasının ardından Sovyetler Birliği, Mao Zedong yönetimindeki yeni komünist devleti tanıyan ilk ülkelerden biri oldu. Soğuk Savaş’ın ilk dönemlerinde iki ülke, ABD öncülüğündeki Batı blokuna karşı sosyalist dünyanın en önemli iki gücü olarak görülüyordu. Sovyetler Birliği, Çin’in sanayileşmesine teknik destek sağladı; yüzlerce fabrika kurulmasına katkıda bulundu ve nükleer teknoloji dâhil birçok alanda bilgi paylaşımında bulundu.

Ancak bu yakınlık uzun sürmedi. 1950’li yılların sonlarından itibaren Nikita Kruşçev’in Sovyetler Birliği’nde başlattığı “de-Stalinizasyon” politikası ile Mao Zedong’un devrim anlayışı arasında ciddi görüş ayrılıkları ortaya çıktı. İki ülke yalnızca ideolojik liderlik konusunda değil, komünizmin nasıl uygulanacağı ve dünya devriminin nasıl yönlendirileceği konusunda da birbirine rakip hâline geldi.

Bu süreç, tarihe Çin-Sovyet Ayrılığı (Sino-Soviet Split) olarak geçen büyük kırılmanın başlangıcını oluşturdu. Bir zamanların en yakın müttefikleri, kısa süre içinde birbirlerini uluslararası komünist hareket içinde en büyük rakip olarak görmeye başladılar.

Ussuri Nehri Çatışmaları: Nükleer Savaşın Eşiğinde

İdeolojik ayrışma zamanla sınır güvenliği krizine dönüştü. Yaklaşık 4.200 kilometrelik Çin-Sovyet sınırı boyunca uzun yıllardır çözülemeyen egemenlik ihtilafları, 1969 yılında silahlı çatışmalara dönüştü.

Krizin merkezi, Ussuri Nehri üzerindeki Damanski (Çince: Zhenbao) Adası oldu. Mart 1969’da yaşanan çatışmalarda her iki taraf da ağır kayıplar verdi. Takip eden aylarda sınır hattının farklı noktalarında da silahlı olaylar yaşandı. Dönemin uluslararası değerlendirmelerine göre Sovyetler Birliği’nin Çin’in nükleer tesislerine yönelik önleyici saldırı seçeneğini değerlendirdiği, Çin’in ise olası geniş çaplı bir Sovyet harekâtına karşı ülke genelinde savunma hazırlıklarını artırdığı belirtilmektedir.

Bu kriz, Çin yönetimine önemli bir stratejik ders verdi: Uzun kara sınırlarına sahip olmak, yalnızca coğrafi bir gerçeklik değil, aynı zamanda sürekli yönetilmesi gereken bir ulusal güvenlik meselesiydi. Pekin’in sonraki yıllarda komşularıyla sınır anlaşmalarına ve güvenlik iş birliklerine önem vermesinde bu tecrübenin önemli etkisi olduğu değerlendirilmektedir.

SSCB’nin Dağılması ve Yeni Dönemin Başlangıcı

1991 yılında Sovyetler Birliği’nin dağılması, Avrasya’nın jeopolitik dengesini kökten değiştirdi. Rusya Federasyonu ekonomik ve siyasi açıdan büyük bir dönüşüm sürecine girerken, Çin ise Deng Xiaoping’in reform politikalarının etkisiyle hızlı ekonomik büyümesini sürdürüyordu.

Bu yeni dönemde iki ülke geçmişteki çatışmaları geride bırakmayı tercih etti. 1990’lı yıllarda gerçekleştirilen karşılıklı görüşmeler sonucunda sınır sorunlarının önemli bölümü diplomatik yollarla çözüldü. Askerî gerilim azaltıldı, sınır bölgelerinde güven artırıcı önlemler hayata geçirildi ve karşılıklı güven inşa edilmeye başlandı.

Pekin açısından bu normalleşme, kuzey sınırında uzun yıllardır devam eden güvenlik riskinin azaltılması anlamına geliyordu. Böylece Çin, askerî kaynaklarının önemli bir bölümünü doğu kıyıları, Güney Çin Denizi, Tayvan Boğazı ve batıda Doğu Türkistan gibi öncelikli gördüğü bölgelere yönlendirme imkânı elde etti.

2001 Dostluk Antlaşması ve Şanghay İşbirliği Örgütü

İki ülke arasındaki ilişkilerde en önemli dönüm noktalarından biri, Temmuz 2001’de imzalanan Çin-Rusya İyi Komşuluk, Dostluk ve İş Birliği Antlaşması oldu. Bu anlaşma, karşılıklı egemenliğe saygı, sınır güvenliği, ekonomik iş birliği ve siyasi koordinasyonu kapsayan uzun vadeli bir çerçeve oluşturdu.

Aynı yıl Çin, Rusya, Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan ve Özbekistan’ın katılımıyla Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) kuruldu. İlk aşamada sınır güvenliği ve terörle mücadele amacıyla oluşturulan örgüt, zaman içinde ekonomik iş birliği, enerji güvenliği ve bölgesel istikrar alanlarında faaliyet gösteren önemli bir Avrasya platformuna dönüştü.

Çin açısından ŞİÖ, yalnızca bölgesel diplomasi aracı değil; aynı zamanda sınır bölgelerinde istikrarı güçlendiren ve Pekin’in “ayrılıkçılık, aşırıcılık ve terörizm” olarak tanımladığı güvenlik tehditlerine karşı komşu ülkelerle koordinasyon geliştirmesine imkân sağlayan stratejik bir mekanizma hâline geldi. Bu çerçevede Doğu Türkistan kaynaklı güvenlik meseleleri de örgüt içindeki iş birliği gündemlerinde yer aldı.

“Sınırsız Ortaklık” Söylemi ve Yeni Dönem

Çin Devlet Başkanı Xi Jinping ile Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin döneminde iki ülke arasındaki ilişkiler daha görünür ve kapsamlı bir boyut kazandı. Özellikle enerji, savunma sanayii, yüksek teknoloji ve uluslararası diplomasi alanlarında iş birliği derinleşti.

4 Şubat 2022’de, Pekin Kış Olimpiyatları’nın açılışı sırasında yayımlanan ortak bildiride taraflar, ilişkilerini “sınırsız ortaklık” olarak tanımladı. Bu ifade, Batı’da büyük yankı uyandırırken, iki ülkenin küresel siyasette birlikte hareket edeceği yönündeki değerlendirmeleri de güçlendirdi.

Bununla birlikte uzmanlar, bu söylemin hukuken bağlayıcı bir askerî ittifak anlamına gelmediğine dikkat çekmektedir. Çin ile Rusya arasında NATO benzeri karşılıklı savunma yükümlülüğü bulunmamaktadır. İki ülke, ortak çıkarlarının kesiştiği alanlarda yakın iş birliği yürütürken; Orta Asya, Arktik ve uzun vadeli ekonomik nüfuz gibi konularda zaman zaman farklı önceliklere sahip olmaya devam etmektedir.

Moskova ile Pekin arasındaki yakınlaşma, ideolojik kardeşlikten rekabete, sınır çatışmalarından diplomatik uzlaşmaya uzanan uzun ve karmaşık bir tarihsel sürecin ürünüdür. Günümüzde “sınırsız ortaklık” söylemi öne çıksa da bu ilişki, ortak tehdit algısı ve karşılıklı stratejik çıkarlar üzerine inşa edilmiş pragmatik bir iş birliği niteliği taşımaktadır.

Çin’in sınır stratejisi açısından değerlendirildiğinde ise Rusya ile geliştirilen bu yakınlık, kuzey sınırının istikrara kavuşturulmasını sağlamış; Pekin’in enerji güvenliğini güçlendirmesine, uluslararası alanda önemli bir siyasi ortak edinmesine ve diğer stratejik bölgelerde, özellikle de Doğu Türkistan çevresindeki güvenlik politikalarına daha fazla kaynak ve dikkat ayırabilmesine olanak tanımıştır. Bu nedenle Rusya ile kurulan ilişki, Çin’in yalnızca dış politikasının değil, sınır güvenliği ve bölgesel nüfuz stratejisinin de temel unsurlarından biri olarak değerlendirilmektedir.

Ukrayna Savaşı Sonrası Yeni Jeopolitik Denklem

24 Şubat 2022’de Rusya’nın Ukrayna’yı geniş çaplı işgali, yalnızca Avrupa’nın güvenlik mimarisini değil, küresel jeopolitiği de yeniden şekillendirdi. ABD, Avrupa Birliği, Birleşik Krallık, Japonya ve diğer Batılı ülkeler, Rusya’ya karşı tarihin en kapsamlı ekonomik yaptırım paketlerinden birini uygulamaya koydu. Rus bankaları uluslararası finans sisteminden kısmen dışlandı, yüzlerce milyar dolarlık varlık donduruldu, ileri teknoloji ürünlerine ihracat kısıtlamaları getirildi ve enerji sektörünü hedef alan yaptırımlar devreye alındı.

Bu gelişmeler, Moskova’nın ekonomik ve ticari ilişkilerini yeniden yönlendirmesine neden olurken, Çin’i Rusya açısından vazgeçilmez bir ortak konumuna taşıdı. Pekin ise bu süreçte Batı ile doğrudan karşı karşıya gelmeden, Rusya ile stratejik iş birliğini sürdürmeye çalışan dikkatli bir politika izledi. Çin’in sınır güvenliği ve bölgesel nüfuz stratejisi açısından değerlendirildiğinde, Ukrayna Savaşı sonrasında oluşan yeni jeopolitik ortam, Pekin’e hem ekonomik hem de diplomatik açıdan önemli fırsatlar sundu.

Batı Yaptırımları Rusya’yı Doğu’ya Yöneltti

Savaşın ardından uygulanan yaptırımlar, Rusya’nın Avrupa pazarlarına erişimini büyük ölçüde sınırlandırdı. Avrupa ülkeleri Rus enerji kaynaklarına bağımlılıklarını azaltmaya yönelirken, birçok uluslararası şirket de Rusya pazarından çekildi. Finans, enerji, savunma ve yüksek teknoloji sektörlerini hedef alan yaptırımlar, Moskova’nın geleneksel ticaret ortaklarıyla ilişkilerini önemli ölçüde daralttı.

Bu süreçte Rusya, dış ticaretini Asya’ya yönlendirmek zorunda kaldı. Çin ise hem dünyanın en büyük ikinci ekonomisi olması hem de Rusya ile uzun kara sınırını paylaşması nedeniyle bu yeni yönelimin merkezinde yer aldı. Böylece iki ülke arasındaki ekonomik ilişkiler daha önce görülmemiş ölçüde hız kazandı.

Rusya’nın Artan Ekonomik Bağımlılığı

Ukrayna Savaşı sonrasında Rusya’nın Çin’e olan ekonomik bağımlılığı belirgin şekilde arttı. Çin, Rusya’nın en büyük ticaret ortağı konumunu daha da güçlendirirken, Rus ekonomisi için makine ekipmanları, elektronik ürünler, otomotiv parçaları, sanayi ekipmanları ve tüketim mallarında başlıca tedarikçi hâline geldi.

Öte yandan Rusya da Çin’in enerji güvenliği açısından kritik bir tedarikçi olarak önemini korudu. Petrol, doğal gaz, kömür ve çeşitli madenlerin ihracatında Çin’in payı giderek yükseldi. Avrupa pazarında kaybedilen talebin önemli bir kısmı, indirimli fiyatlarla Asya pazarına, özellikle de Çin’e yönlendirildi.

Bu tablo, iki ülke arasındaki karşılıklı bağımlılığı artırsa da ekonomik ağırlığın giderek Çin lehine değiştiği yönündeki değerlendirmeleri de güçlendirdi. Bugün birçok analist, Moskova’nın ekonomik seçeneklerinin daralmasının Pekin’e müzakere masasında daha güçlü bir konum kazandırdığı görüşünü dile getirmektedir.

Çin’in Denge Politikası: Destek Var, Doğrudan Taraf Olmadan

Pekin yönetimi savaş boyunca Rusya’yı açık biçimde yalnız bırakmayan, ancak Batılı yaptırımları doğrudan ihlal ettiği izlenimini de vermemeye çalışan dikkatli bir strateji izledi.

Çin, Birleşmiş Milletler oylamalarında çoğu zaman çekimser kalmayı tercih etti; Rusya’yı açık şekilde kınayan birçok uluslararası girişime katılmadı. Aynı zamanda Moskova ile diplomatik temaslarını sürdürdü, enerji alımlarını artırdı ve ekonomik ilişkilerini geliştirmeye devam etti.

Buna karşılık Çin’in büyük devlet bankaları ve küresel ölçekte faaliyet gösteren bazı şirketleri, ikincil yaptırım riskini dikkate alarak belirli işlemlerde temkinli davrandı. Böylece Pekin, bir yandan Rusya ile stratejik ortaklığını korurken diğer yandan ABD ve Avrupa pazarlarıyla ekonomik ilişkilerini tehlikeye atmaktan kaçınmaya çalıştı.

Bu yaklaşım, Çin dış politikasında sıkça görülen pragmatik “denge siyaseti”nin önemli örneklerinden biri olarak değerlendirilmektedir.

Yuan’ın Yükselişi ve Finansal Yakınlaşma

Savaş sonrasında dikkat çeken gelişmelerden biri de Çin para birimi yuanın (renminbi) Rusya’daki kullanımının hızla artması oldu.

Batılı finans kuruluşlarının Rusya’dan çekilmesi ve dolar ile avro cinsinden işlemlerin zorlaşması üzerine iki ülke arasındaki ticarette ulusal para birimlerinin kullanımına daha fazla ağırlık verildi. Rus şirketleri ve finans kuruluşları, Çin bankalarıyla yürüttükleri işlemlerde yuan kullanımını artırırken, Moskova Borsası’nda yuan bazlı işlemlerin hacmi de önemli ölçüde yükseldi.

Çin açısından bu gelişme yalnızca ikili ticareti kolaylaştıran teknik bir düzenleme değil; aynı zamanda yuanın uluslararası kullanımını artırmaya yönelik uzun vadeli finansal stratejisinin de bir parçası olarak görülmektedir.

Rekor Ticaret Hacmi

Ukrayna Savaşı sonrasında Çin ile Rusya arasındaki ticaret hacmi tarihî seviyelere ulaştı. Enerji, otomotiv, elektronik, makine, kimya ve tarım ürünleri başta olmak üzere birçok sektörde karşılıklı ticaret hızla büyüdü.

Çin, Rusya’nın en büyük ihracat ve ithalat partneri hâline gelirken; Rusya da Çin’in enerji arzını çeşitlendiren önemli tedarikçilerden biri olmayı sürdürdü. İki ülke liderleri, ikili ticaret hacmini daha da artırmaya yönelik yeni hedefler belirleyerek ekonomik entegrasyonu derinleştirme yönünde irade ortaya koydu.

Bu ekonomik yakınlaşma, Pekin’in kuzey sınırında uzun vadeli istikrar sağlama stratejisini destekleyen önemli unsurlardan biri olarak değerlendirilebilir. Güçlü ticari bağlar, yalnızca ekonomik kazanç üretmekle kalmamakta; aynı zamanda siyasi ilişkilerin ve güvenlik iş birliğinin de güçlenmesine katkı sağlamaktadır.

Çifte Kullanımlı Teknolojiler Tartışması

Savaşın ardından uluslararası kamuoyunda en fazla tartışılan başlıklardan biri de “çifte kullanımlı ürünler” oldu. Çifte kullanımlı teknolojiler; sivil amaçlarla kullanılabilen ancak aynı zamanda askerî uygulamalarda da değerlendirilebilecek makine, elektronik bileşen, optik sistemler, mikroçipler, drone parçaları ve hassas üretim ekipmanlarını kapsamaktadır.

Batılı ülkeler, bazı Çin merkezli şirketlerin bu tür ürünleri Rusya’ya ihraç ettiğini ve bunların dolaylı olarak Rus savunma sanayisini destekleyebileceğini ileri sürmektedir. Bu gerekçeyle çeşitli Çin şirketleri yaptırım listelerine alınmıştır.

Pekin ise resmî açıklamalarında ölümcül silah sağlamadığını, uluslararası hukuka uygun hareket ettiğini ve normal ticari faaliyetlerini sürdürdüğünü savunmaktadır. Dolayısıyla bu konu, uluslararası düzeyde karşılıklı suçlamaların sürdüğü ve farklı değerlendirmelerin bulunduğu tartışmalı başlıklardan biri olmaya devam etmektedir.

Ukrayna Savaşı sonrasında ortaya çıkan yeni jeopolitik denklem, Çin ile Rusya arasındaki ilişkileri daha da derinleştirmiştir. Batı yaptırımları Moskova’nın ekonomik yönelimini büyük ölçüde Asya’ya kaydırırken, Çin bu süreçten hem ekonomik hem de stratejik açıdan önemli kazanımlar elde etmiştir.

Bununla birlikte Pekin, Rusya’yı desteklerken Batı ile doğrudan çatışmaya girmemeye özen gösteren dengeli bir politika izlemektedir. Bu yaklaşım, Çin’in küresel ekonomik çıkarlarını koruma isteği ile jeopolitik ortaklıklarını sürdürme hedefi arasında kurduğu hassas dengeyi yansıtmaktadır.

Çin’in sınır stratejisi açısından bakıldığında ise Ukrayna Savaşı’nın ardından Rusya ile güçlenen ekonomik ve diplomatik ilişkiler, kuzey sınırında istikrarı pekiştiren önemli bir unsur hâline gelmiştir. Bu durum, Pekin’in hem enerji güvenliğini sağlamasına hem de Doğu Türkistan, Tayvan ve Güney Çin Denizi gibi öncelik verdiği diğer stratejik alanlara daha fazla siyasi ve askerî kaynak ayırabilmesine olanak tanımaktadır.

Doğu Türkistan Bülteni Haber Ajansı / HABER MERKEZİ