KIRMIZI BÜLTEN İMPARATORLUĞU Çin’in Interpol Aracılığıyla Dünyaya Uzanan Baskı Mekanizması 6.Bölüm: Türkiye Dosyası: Çin’in Sınır Ötesi Operasyonları

Türkiye Neden Çin İçin Kritik? Çin’in son yirmi yılda geliştirdiği sınır ötesi baskı stratejisinde Türkiye, yalnızca diplomatik ilişkiler açısından değil, aynı zamanda Doğu Türkistan meselesi bakımından da özel bir konuma sahip bulunuyor. Avrupa ile Asya arasında stratejik bir geçiş noktası olan Türkiye, dünyanın en büyük Uygur diasporalarından birine ev sahipliği yapması nedeniyle Pekin yönetiminin yakından takip ettiği ülkeler arasında gösteriliyor.

Resmî bir istatistik bulunmamakla birlikte, akademik çalışmalar ve uluslararası insan hakları kuruluşlarının değerlendirmelerine göre Türkiye’de on binlerce Uygur Türkü yaşıyor. Özellikle İstanbul, son yıllarda Doğu Türkistan’dan ayrılmak zorunda kalan Uygurlar için en önemli yerleşim merkezlerinden biri hâline geldi. Bu durum, Türkiye’yi yalnızca bir sığınma ülkesi değil, aynı zamanda Çin’in sınır ötesi güvenlik politikalarının odak noktalarından biri hâline getiriyor.

Önceki bölümlerde ele aldığımız üzere, Çin Komünist Partisi’nin yalnızca ülke sınırları içinde değil, yurt dışında yaşayan hedef kişilere yönelik de çok katmanlı bir baskı mekanizması geliştirdiği uluslararası araştırmalarla ortaya konuldu. Bu mekanizmada Interpol kırmızı bültenleri, diplomatik girişimler, ikili iade talepleri, diaspora üzerindeki gözetim faaliyetleri, aile bireyleri üzerinden kurulan baskılar ve bazı durumlarda muhbir ağlarının oluşturulmaya çalışıldığına ilişkin iddialar birlikte değerlendiriliyor.

Uluslararası Araştırmacı Gazeteciler Konsorsiyumu’nun (ICIJ) yürüttüğü China Targets araştırması ile çeşitli medya kuruluşlarının ortak dosyaları, Çin’in yalnızca resmî hukuk mekanizmalarını değil, aynı zamanda resmî olmayan yöntemleri de kullanarak yurt dışındaki hedef kişileri izlemeye ve Çin’e geri dönmeye zorlamaya çalıştığını öne sürüyor. Araştırmalarda, bu faaliyetlerin Asya, Avrupa, Kuzey Amerika ve Orta Doğu’daki birçok ülkeye uzandığı belirtilirken, Türkiye de bu küresel ağın önemli duraklarından biri olarak öne çıkıyor.

Türkiye, Pekin açısından yalnızca çok sayıda Uygur Türküne ev sahipliği yaptığı için değil, aynı zamanda Avrupa’ya açılan jeopolitik konumu, tarihsel bağları ve bölgesel etkisi nedeniyle de stratejik önem taşıyor. Bu nedenle Çin makamlarının yıllar içerisinde Türkiye’ye yönelik çok sayıda iade talebinde bulunduğu, bazı kişiler hakkında Interpol kanallarını kullandığı ve çeşitli diplomatik girişimlerde bulunduğu kamuoyuna yansıyan mahkeme kayıtları, resmî açıklamalar ve uluslararası araştırmalarla belgelenmiş durumda.

Çin’in Türkiye Stratejisi: Kırmızı Bültenin Ötesinde Çok Katmanlı Bir Baskı Mekanizması

Çin’in yurt dışında yaşayan Uygurlar ve diğer hedef gruplara yönelik faaliyetleri incelendiğinde, yalnızca Interpol Kırmızı Bülten sistemiyle sınırlı olmayan çok katmanlı bir stratejinin uygulandığı görülüyor. Uluslararası araştırmalar, Pekin yönetiminin diplomatik girişimlerden istihbarat faaliyetlerine, ekonomik baskılardan aile bireyleri üzerinden yürütülen psikolojik baskıya kadar farklı araçları aynı anda kullandığını ortaya koyuyor. Türkiye ise hem sahip olduğu geniş Uygur diasporası hem de jeopolitik konumu nedeniyle bu stratejinin en önemli merkezlerinden biri olarak öne çıkıyor.

Uluslararası Araştırmacı Gazeteciler Konsorsiyumu’nun (ICIJ) yürüttüğü China Targets araştırması, Çin’in dünyanın farklı ülkelerinde yaşayan kişileri yalnızca resmî adli süreçlerle değil, çoğu zaman bunlara paralel yürütülen gayriresmî yöntemlerle de hedef aldığını ortaya koydu. Araştırmaya göre Interpol kırmızı bültenleri, bazı dosyalarda tek başına bir hukuk aracı olmaktan çıkıp daha geniş bir baskı mekanizmasının parçası olarak kullanılıyor. Bu mekanizma; diplomatik temaslar, doğrudan güvenlik kurumları arasındaki iş birlikleri, aile üyeleri üzerinden kurulan baskılar ve hedef kişilerin ekonomik veya sosyal açıdan izole edilmesine yönelik girişimlerle destekleniyor.

Türkiye, bu stratejide özel bir yere sahip. Çünkü Çin açısından Türkiye yalnızca çok sayıda Uygur Türkünün yaşadığı bir ülke değil; aynı zamanda Avrupa’ya açılan önemli bir geçiş noktası ve diaspora faaliyetlerinin yoğunlaştığı bir merkez olarak değerlendiriliyor. Bu nedenle Pekin yönetiminin yıllar içerisinde Türkiye makamlarına çok sayıda iade talebi ilettiği, bazı kişiler hakkında Interpol kanallarını devreye soktuğu ve diplomatik düzeyde girişimlerde bulunduğu kamuoyuna yansıyan belgeler ve mahkeme dosyalarında yer alıyor.

Diplomatik Baskı ve İade Talepleri

Çin’in Türkiye’deki faaliyet modelinin en görünür ayağını iade talepleri oluşturuyor. Özellikle terör, ayrılıkçılık veya kamu güvenliğini tehdit ettiği öne sürülen kişiler hakkında Çin makamları tarafından hazırlanan dosyalar, Interpol kanalları ve ikili diplomatik temaslar aracılığıyla Türk makamlarına iletildi. İnsan hakları örgütleri ise bu dosyaların önemli bir bölümünde suçlamaların siyasi nitelik taşıdığı ve kişilerin Çin’e gönderilmeleri hâlinde işkence, keyfî gözaltı veya adil yargılanmama riskiyle karşı karşıya kalabilecekleri uyarısında bulundu.

Bu nedenle Türkiye’de birçok dosyada mahkemeler ve bireysel başvuru süreçleri devreye girdi. Özellikle yaşam hakkı, işkence yasağı ve geri göndermeme (non-refoulement) ilkesi, Çin’in iade taleplerinin değerlendirilmesinde belirleyici hukuki kriterlerden biri hâline geldi.

Aileler Üzerinden Kurulan Baskılar

Uluslararası araştırmaların ortaklaştığı en dikkat çekici bulgulardan biri de, yurt dışında yaşayan Uygurların Çin’deki aile bireyleri üzerinden baskı altına alınmaya çalışıldığı yönündeki iddialar oldu. İnsan hakları kuruluşları ile gazetecilik araştırmalarında yer alan çok sayıda tanıklıkta, yurt dışındaki kişilerin Çin’deki anne, baba, kardeş veya diğer yakınlarının güvenlik birimleri tarafından sorgulandığı, iletişim kurmaya zorlandığı veya çeşitli yaptırımlarla karşı karşıya bırakıldığı öne sürülüyor.

Bu yöntem, hedef alınan kişinin doğrudan değil, ailesi üzerinden psikolojik baskı altına alınmasını amaçlayan bir strateji olarak değerlendiriliyor. Araştırmalara göre bu baskılar, bazı durumlarda kişinin faaliyetlerini durdurması, bilgi paylaşması ya da Çin’e dönmesi yönünde taleplerle birlikte yürütülüyor.

Muhbir Ağı ve Diasporanın Gözetimi

ICIJ, China Targets araştırması ile Deutsche Welle, Der Spiegel ve diğer medya ortaklarının yürüttüğü araştırmalar, Çin’in bazı ülkelerde diaspora toplulukları içerisinde bilgi toplamaya yönelik ağlar oluşturmaya çalıştığına ilişkin iddialara da yer verdi. Bu araştırmalarda, bazı kişilere para teklif edildiği, ailelerinin güvenliği üzerinden baskı kurulduğu veya farklı yöntemlerle bilgi paylaşmaya zorlandıkları yönünde tanıklıklar aktarılıyor.

Araştırmalarda ayrıca, yurt dışında yaşayan Uygurların sosyal çevrelerinin, dernek faaliyetlerinin ve kamuoyu çalışmalarının yakından takip edilmeye çalışıldığı; elde edilen bilgilerin Çin güvenlik makamlarına ulaştırıldığı iddia ediliyor. Bu bulguların bir bölümü daha sonra Türkiye’de yürütülen bazı adli soruşturmalarda da tartışma konusu oldu.

Polis İş Birliği İddiaları ve Güvenlik Boyutu

Çin’in sınır ötesi faaliyetlerine ilişkin tartışmalar yalnızca diplomatik girişimlerle sınırlı değil. Uluslararası basına ve bazı adli dosyalara yansıyan bilgilere göre, Çin güvenlik birimlerinin farklı ülkelerde yerel emniyet veya güvenlik kurumlarıyla çeşitli düzeylerde temas kurmaya çalıştığı yönünde iddialar bulunuyor. Ancak bu temasların kapsamı ve niteliği ülkeden ülkeye farklılık gösteriyor.

Türkiye bakımından kamuoyuna yansıyan bilgiler incelendiğinde, Çin’in zaman zaman güvenlik iş birliği taleplerinde bulunduğu, bazı kişiler hakkında bilgi paylaşımı talep ettiği ve iade süreçlerini hızlandırmaya çalıştığı görülüyor. Buna karşın Türk yargısı tarafından incelenen dosyalarda, özellikle uluslararası insan hakları hukuku çerçevesindeki yükümlülükler dikkate alınarak her başvurunun ayrı ayrı değerlendirildiği anlaşılıyor.

Türkiye’de Uygulanan Model

Ortaya çıkan tablo, Çin’in Türkiye’deki faaliyet modelinin tek bir yöntemden oluşmadığını gösteriyor. Aksine, Interpol kırmızı bültenleri, diplomatik baskılar, iade talepleri, diaspora üzerindeki gözetim iddiaları, aile bireyleri üzerinden yürütülen psikolojik baskılar ve muhbir ağı oluşturma girişimlerinin aynı stratejinin farklı unsurları olarak değerlendirildiği görülüyor.

Bu çok katmanlı yapı, Türkiye dosyasını Çin’in küresel sınır ötesi baskı mekanizmasının en dikkat çekici örneklerinden biri hâline getiriyor. Bu mekanizmanın Türkiye’deki en bilinen ve en uzun soluklu örneklerinden biri ise, yıllardır uluslararası hukuk çevrelerinin de yakından takip ettiği Abdulkadir Yapçan dosyası olarak öne çıkıyor.

Abdulkadir Yapçan Dosyası: Çin’in Türkiye Üzerindeki En Uzun Soluklu İade Mücadelesi

Çin’in Türkiye’de yürüttüğü sınır ötesi faaliyetler tartışılırken en sık gündeme gelen isimlerden biri hiç kuşkusuz Abdulkadir Yapçan oldu. Yaklaşık çeyrek asra yayılan bu dosya; Interpol Kırmızı Bülten sistemi, diplomatik girişimler, uluslararası koruma mekanizmaları, Türkiye’deki yargı süreçleri ve insan hakları hukuku açısından Çin’in en dikkat çeken vakalarından biri olarak değerlendiriliyor.

Yapçan dosyası, yalnızca bir iade talebinin ötesinde; Çin’in uluslararası hukuk araçlarını nasıl kullandığı, Türkiye’nin bu taleplere nasıl yaklaştığı ve uluslararası insan hakları mekanizmalarının bu süreçte nasıl devreye girdiğini göstermesi bakımından da önemli bir örnek niteliği taşıyor.

Doğu Türkistan’da Başlayan Süreç

Abdulkadir Yapçan, Çin’in resmi açıklamalarına göre “terör örgütü üyeliği” ve “ayrılıkçı faaliyetler” suçlamalarıyla aranan isimler arasında yer aldı. Çin makamları, Yapçan’ın Doğu Türkistan’da silahlı faaliyetler yürüttüğünü ve çeşitli saldırılarla bağlantılı olduğunu ileri sürdü.

Buna karşılık Yapçan ve avukatları ise suçlamaların siyasi nitelik taşıdığını, Doğu Türkistan’daki Uygurlara yönelik politikalar nedeniyle hedef alındığını savundu. Uluslararası insan hakları kuruluşları da Çin’in özellikle Uygur aktivistlerine yönelttiği “terör” ve “ayrılıkçılık” suçlamalarının bağımsız biçimde incelenmesi gerektiğini uzun yıllardır dile getiriyor.

Bu nedenle Yapçan dosyası, uluslararası hukuk çevrelerinde yalnızca bir ceza soruşturması değil, aynı zamanda siyasi saik taşıdığı öne sürülen davalar arasında gösterilmeye başlandı.

Türkiye’ye Gelişi ve Sığınma Süreci

Çin’den ayrılan Yapçan, uzun yıllar boyunca farklı ülkelerde bulunduktan sonra Türkiye’ye geldi. Türkiye, tarihsel ve kültürel bağları nedeniyle uzun yıllardır Uygur diasporasının en önemli merkezlerinden biri olduğundan, Yapçan da burada yaşamını sürdürmeye başladı.

Ancak Çin makamlarının hakkında yürüttüğü süreç Türkiye’ye gelmesiyle sona ermedi. Aksine, Pekin yönetimi uluslararası mekanizmaları devreye sokarak Yapçan’ın yakalanması ve Çin’e iade edilmesi yönündeki girişimlerini sürdürdü.

2003 Interpol Kırmızı Bülteni

Dosyanın uluslararası boyut kazanmasındaki en önemli gelişme, 2003 yılında Çin’in talebi üzerine Interpol sistemi üzerinden Yapçan hakkında kırmızı bülten çıkarılması oldu.

Çin, kırmızı bülten talebini terör suçlamalarına dayandırırken; insan hakları savunucuları ise suçlamaların siyasi içerik taşıdığı ve Interpol mekanizmasının siyasi amaçlarla kullanılmaması gerektiğini savundu.

Bu tartışma, sonraki yıllarda yalnızca Yapçan dosyasıyla sınırlı kalmadı. ICIJ’nin China Targets araştırması ve diğer uluslararası gazetecilik çalışmaları, Çin’in benzer yöntemleri farklı ülkelerde yaşayan Uygurlar, muhalifler ve iş insanları hakkında da kullandığına ilişkin çok sayıda örneği bir araya getirdi.

Birleşmiş Milletler Koruma Mekanizmalarının Devreye Girmesi

Yapçan dosyasında dönüm noktalarından biri, Birleşmiş Milletler insan hakları mekanizmalarının sürece müdahil olması oldu.

Birleşmiş Milletler’in ilgili mekanizmaları ve uluslararası insan hakları hukukunda yer alan geri göndermeme (non-refoulement) ilkesi kapsamında, Yapçan’ın Çin’e gönderilmesi hâlinde işkenceye, kötü muameleye veya adil yargılanmama riskine maruz kalabileceği yönünde değerlendirmeler yapıldı.

Uluslararası hukukta bu ilke, bir kişinin ciddi insan hakları ihlali riski bulunan bir ülkeye zorla gönderilmesini yasaklayan temel koruma mekanizmalarından biri olarak kabul ediliyor. Bu nedenle Yapçan dosyası, yalnızca Türkiye’nin iç hukukunu değil, aynı zamanda taraf olduğu uluslararası sözleşmeleri de doğrudan ilgilendiren bir mesele hâline geldi.

Çin’in Süregelen İade Baskısı

Uluslararası basına, mahkeme dosyalarına ve insan hakları kuruluşlarının raporlarına göre Çin makamları, yıllar boyunca Yapçan’ın Türkiye’den iadesi için çeşitli girişimlerde bulundu.

Bu girişimler yalnızca Interpol kayıtlarıyla sınırlı kalmadı. Diplomatik temaslar, resmî yazışmalar ve güvenlik alanındaki iş birliği talepleri de sürecin parçaları olarak değerlendirildi. İnsan hakları kuruluşları ise Çin’in Yapçan dosyasını, yurt dışındaki Uygur aktivistlerin geri getirilmesine yönelik daha geniş politikasının önemli örneklerinden biri olarak gösterdi.

Türkiye’deki Gözaltılar ve Hukuki Süreç

Abdulkadir Yapçan, Türkiye’de farklı tarihlerde Çin kaynaklı talepler doğrultusunda gözaltına alındı. Her gözaltı süreci, kamuoyunda ve hukuk çevrelerinde yoğun tartışmalara yol açtı.

Avukatları, Yapçan’ın Çin’e gönderilmesi durumunda yaşam hakkı ve işkence yasağı bakımından ciddi risk altında olduğunu savunurken; insan hakları örgütleri de Türkiye’nin uluslararası yükümlülüklerine dikkat çekerek iade edilmemesi çağrısında bulundu.

Mahkemeler ise her aşamada dosyayı yalnızca Çin’in sunduğu suçlamalar açısından değil, uluslararası insan hakları hukuku çerçevesinde de değerlendirdi.

Anayasa Mahkemesi Süreci

Dosyanın en kritik aşamalarından biri, Anayasa Mahkemesi’nin (AYM) verdiği kararlar oldu.

AYM, bireysel başvuru kapsamında yaptığı değerlendirmelerde, Yapçan’ın Çin’e gönderilmesi hâlinde yaşam hakkı ve işkence yasağı bakımından telafisi mümkün olmayan sonuçlar doğabileceği iddialarını dikkate alarak çeşitli aşamalarda tedbir kararları verdi.

Mahkeme, Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler ile Anayasa’nın yaşam hakkı ve kötü muamele yasağına ilişkin hükümlerini birlikte değerlendirerek, sınır dışı işlemlerinin yargısal denetime tabi olması gerektiğini vurguladı.

Bu kararlar, yalnızca Yapçan dosyası açısından değil, Çin kaynaklı diğer sınır dışı ve iade talepleri bakımından da emsal niteliğinde değerlendirmelere konu oldu.

Türkiye Neden İade Etmedi?

Yaklaşık yirmi yılı aşkın süredir devam eden hukuki mücadeleye rağmen Abdulkadir Yapçan Çin’e iade edilmedi.

Bunun temel gerekçesi, Türkiye’deki mahkemelerin ve yüksek yargı organlarının, Çin’e gönderilmesi hâlinde işkence, kötü muamele veya adil yargılanmama riski bulunduğuna ilişkin iddiaları ciddi biçimde değerlendirmesi oldu. Bu yaklaşım, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, Birleşmiş Milletler İşkenceye Karşı Sözleşmesi ve geri göndermeme ilkesi çerçevesindeki uluslararası yükümlülüklerle de uyumlu bir hukuki çerçeveye dayandırıldı.

Abdulkadir Yapçan dosyası bugün, Çin’in Interpol mekanizmasını ve diplomatik kanalları kullanarak yürüttüğü en uzun soluklu iade girişimlerinden biri olarak anılıyor. Aynı zamanda Türkiye’nin, uluslararası insan hakları hukuku ile Çin’den gelen güvenlik ve iade talepleri arasında kurmaya çalıştığı hassas dengeyi gösteren en önemli örneklerden biri olmayı sürdürüyor.

Ancak Yapçan dosyası, Çin’in Türkiye’deki faaliyetlerinin yalnızca görünen yüzünü oluşturuyor. Uluslararası gazetecilik araştırmaları ve Türkiye’de yürütülen bazı adli soruşturmalar, Pekin’in yalnızca iade talepleriyle yetinmediğini; diaspora içinde bilgi toplama, gözetim faaliyetleri ve para karşılığı muhbir ağı oluşturulduğuna ilişkin iddiaların da gündeme geldiğini ortaya koyuyor.

Deutsche Welle ve ICIJ’nin Ortaya Çıkardıkları: Türkiye’de Gözetim, Muhbir İddiaları ve Aileler Üzerinden Kurulan Baskı

Çin’in Türkiye’deki faaliyetlerine ilişkin en dikkat çekici bulgular, son yıllarda uluslararası araştırmacı gazetecilik projeleri ve medya kuruluşlarının ortak çalışmalarıyla kamuoyuna yansıdı. Özellikle Deutsche Welle (DW) tarafından yayımlanan araştırmalar ile Uluslararası Araştırmacı Gazeteciler Konsorsiyumu’nun (ICIJ) yürüttüğü China Targets projesi, Pekin yönetiminin yalnızca diplomatik ve hukuki mekanizmalarla yetinmediğini; diaspora toplulukları üzerinde çok daha kapsamlı bir baskı modeli uyguladığına ilişkin iddiaları ayrıntılı biçimde ortaya koydu.

Araştırmalarda yer alan bilgiler, Türkiye’de yaşayan bazı Uygurların Çin güvenlik birimleriyle bağlantılı olduğu öne sürülen kişiler tarafından bilgi vermeye zorlandığı, aile bireyleri üzerinden baskıya maruz bırakıldığı ve diaspora içerisinde bir muhbir ağı oluşturulmaya çalışıldığı yönündeki iddialara dayanıyor. Bu bulguların önemli bir bölümü yalnızca tanıklıklarla sınırlı kalmayıp, Türkiye’de yürütülen adli soruşturmalara ve polis fezlekelerine de yansıdı.

Türkiye’deki Uygurlar Neden Hedefte?

DW’nin ulaştığı tanıklıklar ve soruşturma dosyalarına göre, Çin açısından Türkiye yalnızca çok sayıda Uygur Türkünün yaşadığı bir ülke değil; aynı zamanda Avrupa ile Orta Doğu arasında faaliyet gösteren diaspora ağlarının merkezlerinden biri olarak görülüyor.

Bu nedenle araştırmalarda, Çin’in özellikle sivil toplum faaliyetlerinde bulunan, medya çalışmaları yürüten, insan hakları alanında aktif olan veya Doğu Türkistan meselesini uluslararası platformlarda gündeme taşıyan kişileri yakından takip etmeye çalıştığı iddia ediliyor.

ICIJ’nin China Targets araştırması da benzer bir tablo ortaya koyuyor. Araştırmaya göre Çin’in sınır ötesi baskı stratejisi belirli kişilerin fiziksel olarak geri getirilmesini hedeflemekle sınırlı değil; aynı zamanda diaspora topluluklarının örgütlenme kapasitesini zayıflatmayı, güven ortamını bozmayı ve topluluk içinde sürekli bir gözetim hissi oluşturmayı amaçlıyor.

“Ya Bilgi Verirsin Ya Ailen Bedel Öder”

DW araştırmasının en dikkat çekici bölümlerinden biri, Çin’deki aile bireyleri üzerinden kurulduğu öne sürülen baskı mekanizmasına ilişkin tanıklıklar oldu.

Araştırmaya konuşan bazı Uygurlar, Çin güvenlik görevlilerinin aile fertlerini sorguya aldığı, pasaport işlemlerini engellediği, gözaltı tehdidinde bulunduğu veya iletişim kurarak yurt dışındaki yakınlarından bilgi vermelerini istediğini öne sürdü.

Tanıklıklarda ortaklaşan iddiaya göre hedef alınan kişilere doğrudan şu mesaj veriliyordu:

“Ailen bizim elimizde. Eğer iş birliği yapmazsan sonuçlarına onlar katlanır.”

İnsan hakları uzmanları, bu yöntemin klasik istihbarat faaliyetlerinin ötesinde psikolojik baskı ve zorlamaya dayalı bir kontrol mekanizması oluşturduğunu değerlendiriyor.

Muhbir Ağı Kurma İddiaları

DW’nin ulaştığı polis soruşturması dosyaları ve tanık ifadelerinde, bazı kişilere Türkiye’deki Uygurlar hakkında bilgi toplamaları karşılığında para teklif edildiği yönünde iddialar yer aldı.

Araştırmaya göre hedef alınan kişilerden;

• hangi derneklerde faaliyet yürütüldüğünü,
• kimlerin toplantılara katıldığını,
• hangi gazetecilerle görüşüldüğünü,
• hangi aktivistlerin öne çıktığını,
• hangi ailelerin Çin karşıtı faaliyetlerde bulunduğunu,

raporlamalarının istendiği öne sürüldü.

Soruşturma dosyalarına yansıyan iddialara göre, bilgi toplama faaliyetlerinin yalnızca siyasi aktivistlerle sınırlı olmadığı; öğrencilerden iş insanlarına kadar geniş bir çevrenin izlenmeye çalışıldığı ileri sürüldü.

Araştırmalarda yer alan bu iddialar, Türkiye’deki Uygur diasporası içerisinde ciddi bir güvensizlik ortamı oluşmasına neden oldu. Bazı sivil toplum temsilcileri, insanlar arasında “acaba kim bilgi aktarıyor?” endişesinin yaygınlaştığını ifade etti.

Polis İfadelerine Yansıyan Görüşmeler

DW’nin incelediği soruşturma dosyalarında, şüpheli oldukları öne sürülen bazı kişilerin emniyet ifadeleri de yer aldı.

Dosyalara göre bazı şüpheliler, Çin adına bilgi topladıkları yönündeki suçlamaları reddederken; bazı ifadelerde ise Çin’deki yetkililerle temas kurduklarını kabul ettikleri ancak bunun istihbarat faaliyeti kapsamında olmadığını savundukları aktarıldı.

Soruşturmalara yansıyan bazı iletişim kayıtlarında, Türkiye’deki belirli kişilere ilişkin bilgi talepleri, fotoğraflar, adres bilgileri ve sosyal çevrelere ilişkin notların bulunduğu öne sürüldü. Ancak bu kayıtların tamamı yargı süreçlerinin konusu olduğundan, nihai hukuki değerlendirme ilgili mahkemeler tarafından yapılmaktadır.

Türkiye’de Ajanlık Soruşturmaları

DW araştırmasının yayımlandığı dönemde Türkiye’de de Çin adına casusluk yapıldığı iddialarıyla bağlantılı çeşitli adli soruşturmalar yürütüldüğü kamuoyuna yansıdı.

Soruşturmalarda, bazı şüphelilerin Türkiye’de yaşayan Uygur Türkleri hakkında bilgi topladığı, kişisel verileri kaydettiği ve bu bilgileri Çin istihbaratıyla bağlantılı olduğu öne sürülen kişi veya kurumlara aktardığı iddia edildi.

Türk savcılıkları tarafından hazırlanan iddianamelerde yer alan bu suçlamalar yargı mercilerinin incelemesine konu olurken, şüpheliler hakkında kesinleşmiş mahkûmiyet kararı bulunmayan dosyalarda masumiyet karinesinin geçerli olduğu unutulmamalıdır.

ICIJ’nin Küresel Tablosuyla Örtüşen Bulgular

Türkiye’deki bu iddialar, ICIJ’nin China Targets araştırmasında ortaya konulan küresel örüntüyle dikkat çekici benzerlikler taşıyor.

ICIJ’nin yüzlerce belge, mahkeme kaydı ve uluslararası araştırmayı inceleyerek hazırladığı dosyaya göre Çin’in sınır ötesi baskı modeli yalnızca Interpol kırmızı bültenlerinden ibaret değil. Araştırma; hedef kişilerin aileleri üzerinden baskı kurulması, diaspora topluluklarının gözetlenmesi, muhbir ağları oluşturulmaya çalışılması, ekonomik ve psikolojik baskı yöntemlerinin kullanılması ve kişilerin gönüllüymüş gibi Çin’e dönmeye zorlanması gibi çok sayıda yöntemin birlikte uygulandığını ortaya koyuyor.

Türkiye’de DW’nin ulaştığı tanıklıklar ve adli soruşturmalara yansıyan iddialar da, uluslararası araştırmalarda tarif edilen bu modelle önemli ölçüde benzerlik gösteriyor. Bununla birlikte, bu iddiaların önemli bir bölümü devam eden veya geçmişte yürütülmüş adli süreçlere dayandığından, her dosyanın kendi delilleri ve mahkeme kararları çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiği de hukuki açıdan önem taşıyor.

Ortaya çıkan tablo, Çin’in Türkiye’deki faaliyetlerinin yalnızca diplomatik girişimler veya iade talepleriyle sınırlı olmadığını; diaspora üzerinde sistematik bilgi toplama ve etki oluşturma girişimlerine ilişkin ciddi iddiaların da uluslararası araştırmalar ve adli belgelerde yer aldığını gösteriyor.

Para Karşılığı Muhbirler: Diaspora İçinde Güveni Hedef Alan İddialar

Çin’in sınır ötesi baskı mekanizmasına ilişkin en hassas ve tartışmalı başlıklardan biri, yurt dışında yaşayan Uygurların kendi toplulukları içinde bilgi toplamaya yönlendirildiği iddialarıdır. Bu konu, yalnızca bireysel tanıklıklara değil; Deutsche Welle (DW) tarafından incelenen adli soruşturma dosyalarına, polis fezlekelerine ve uluslararası araştırmacı gazetecilik projelerinde yer alan bulgulara da yansımıştır.

Ancak bu başlıkta yer alan bilgilerin önemli bir kısmının adli soruşturmalara, tanık beyanlarına ve gazetecilik araştırmalarına dayandığını; her somut olay bakımından nihai hukuki değerlendirmenin bağımsız mahkemelere ait olduğunu vurgulamak gerekir.

Bilgi Karşılığında Para Teklifleri İddiası

DW’nin ulaştığı soruşturma dosyalarında yer alan iddialara göre, Türkiye’de yaşayan bazı Uygur Türklerine diğer Uygurlar hakkında bilgi toplamaları karşılığında maddi menfaat teklif edildi.

Araştırmada yer alan polis kayıtları ve tanık anlatımlarına göre, bilgi vermesi istenen kişilerden özellikle şu konularda veri toplamaları talep edildiği öne sürüldü:

• Uygur derneklerinin faaliyetleri,
• toplantı ve etkinliklere katılan kişiler,
• insan hakları savunucuları,
• gazeteciler,
• öğrenci grupları,
• iş insanları,
• Çin karşıtı açıklamalar yapan kişiler,
• yurt dışındaki Uygur kuruluşlarıyla bağlantılar.

Soruşturma belgelerinde, bazı kişilere bu bilgilerin düzenli olarak iletilmesi karşılığında ödeme teklif edildiği iddiaları yer aldı. Bununla birlikte, bu iddiaların yargı süreçlerine konu olduğu ve her dosyada farklı delil değerlendirmeleri bulunduğu da dikkate alınmalıdır.

Aileler Üzerinden Kurulan Baskı

DW araştırmasının en çarpıcı yönlerinden biri de, para tekliflerinin çoğu zaman tek başına kullanılmadığı; bunun yanında Çin’de yaşayan aile bireyleri üzerinden baskı kurulduğuna ilişkin iddiaların yer almasıydı.

Araştırmaya konuşan bazı Uygurlar, Çin’deki yakınlarının güvenlik birimlerince sorgulandığını, pasaport işlemlerinin engellendiğini, seyahat özgürlüklerinin kısıtlandığını veya çeşitli idarî yaptırımlarla karşı karşıya bırakıldığını öne sürdü.

Bazı tanıklıklarda ise, Türkiye’deki kişilere dolaylı olarak şu mesajın iletildiği iddia edildi:

“İş birliği yaparsan ailen rahat eder. Reddedersen sonuçlarına onlar katlanabilir.”

İnsan hakları uzmanlarına göre bu tür yöntemler, doğrudan fiziksel güç kullanmaktan ziyade psikolojik baskı oluşturarak kişileri iş birliğine yönlendirmeyi amaçlayan sınır ötesi baskı teknikleri arasında değerlendiriliyor.

Çin Devlet Güvenlik Bakanlığı Bağlantısı İddiaları

DW’nin incelediği soruşturma dosyalarında, bazı şüphelilerin Çin Devlet Güvenlik Bakanlığı (Ministry of State Security – MSS) ile bağlantılı kişiler adına hareket ettikleri öne sürüldü.

Türk savcılıklarınca hazırlanan bazı iddianamelerde, şüphelilerin Türkiye’deki Uygurlar hakkında topladıkları bilgileri Çin istihbaratıyla bağlantılı olduğu iddia edilen kişi veya yapılara aktardıkları ileri sürüldü.

Ancak bu noktada önemli bir hukuki ayrım bulunuyor. Savcılık iddiaları, iddianameye konu edilen suçlamaları yansıtır; bunların doğruluğu ancak mahkeme kararıyla kesinleşebilir. Dolayısıyla, haklarında kesinleşmiş hüküm bulunmayan kişiler bakımından masumiyet karinesi geçerliliğini korumaktadır.

“Birbirinizi İzleyin” İddiası

Araştırmalarda dikkat çeken bir diğer unsur ise, hedef alınan kişilerin yalnızca bilgi vermeye değil, kendi sosyal çevrelerini ve diğer Uygurları izlemeye yönlendirildiği iddiası oldu.

DW’nin aktardığı tanıklıklara göre bazı kişilerden;

• kimlerin hangi derneklere gittiğini,
• kimlerin toplantılar düzenlediğini,
• kimlerin yurt dışındaki kuruluşlarla temas kurduğunu,
• kimlerin medya ile görüştüğünü,
• kimlerin Çin yönetimini eleştiren faaliyetlerde bulunduğunu,

takip etmeleri ve bu bilgileri düzenli olarak paylaşmaları istendiği öne sürüldü.

Bu iddialar, yalnızca bilgi toplama faaliyetiyle sınırlı kalmayıp diaspora topluluğu içinde güvensizlik oluşturmayı da amaçlayan bir yöntem olarak değerlendiriliyor. Araştırmalara konuşan bazı Uygurlar, zamanla insanların birbirine güvenemez hâle geldiğini, sosyal faaliyetlere katılımın azaldığını ve topluluk içinde sürekli bir izlenme endişesi oluştuğunu ifade etti.

Küresel Modelin Türkiye’deki Yansıması

ICIJ’nin China Targets araştırması, Türkiye’de ortaya atılan bu iddiaların münferit olmadığını; benzer yöntemlere ilişkin tanıklıkların Avrupa, Kuzey Amerika ve Asya’nın farklı ülkelerinde de kayda geçtiğini ortaya koyuyor.

Araştırmaya göre Çin’in sınır ötesi baskı stratejisinde temel amaçlardan biri, yalnızca belirli kişileri hedef almak değil; diaspora topluluklarının kendi içindeki dayanışmayı zayıflatmak ve sürekli bir gözetim algısı oluşturmaktır. Bu çerçevede, para teklifleri, aile bireyleri üzerinden kurulduğu öne sürülen baskılar, bilgi toplama girişimleri ve topluluk içinden muhbir devşirme iddiaları aynı stratejinin birbirini tamamlayan unsurları olarak değerlendiriliyor.

Türkiye’de yürütülen soruşturmalar ve uluslararası gazetecilik araştırmaları da bu iddiaları kamuoyunun gündemine taşırken, dosyalara konu olan her olayın kendi delilleri çerçevesinde bağımsız yargı mercileri tarafından değerlendirilmesi gerektiği hukuken önemini koruyor.

Polis Kayıtları Ne Söylüyor? Soruşturma Dosyalarına Yansıyan Bulgular

Çin’in Türkiye’deki faaliyetlerine ilişkin kamuoyuna yansıyan en somut bilgilerden bir bölümü, Türk savcılıkları tarafından yürütülen adli soruşturmalar kapsamında hazırlanan polis fezlekeleri, iddianameler ve mahkeme dosyalarından elde edildi. Bu belgeler, daha önce Deutsche Welle (DW) tarafından incelenerek haberleştirildi ve uluslararası araştırmacı gazetecilik çalışmalarıyla birlikte kamuoyunun dikkatine sunuldu.

Bu bölümde yer verilen bilgiler, söz konusu adli belgelerde yer alan iddiaların aktarımından ibarettir. Dosyalarda geçen suçlamalar, ilgili soruşturmaların ve yargı süreçlerinin konusudur. Haklarında kesinleşmiş mahkûmiyet kararı bulunmayan kişiler bakımından masumiyet karinesi geçerliliğini korumaktadır.

İfadelerde Yer Alan İddialar

Soruşturma dosyalarına yansıyan bazı ifade tutanaklarında, şüpheli oldukları öne sürülen kişilerin Türkiye’de yaşayan Uygur Türkleri hakkında bilgi topladıkları iddiası yer aldı.

Polis kayıtlarına göre, soruşturmalarda şu tür bilgilerin toplandığı ileri sürüldü:

• Uygur sivil toplum kuruluşlarının faaliyetleri,
• belirli kişilerin ikamet adresleri,
• telefon numaraları ve iletişim bilgileri,
• toplantı ve etkinliklere katılan isimler,
• yurtdışı bağlantıları,
• sosyal medya faaliyetleri,
• siyasi ve insan hakları çalışmaları.

Bazı ifadelerde ise, söz konusu bilgilerin üçüncü kişilere iletildiği yönündeki iddialar soruşturma konusu olarak yer aldı. Şüphelilerin bir kısmı bu suçlamaları reddederken, bazıları belirli kişilerle iletişim kurduklarını kabul etmekle birlikte bunun casusluk faaliyeti olmadığını savundu.

Para Transferlerine İlişkin Bulgular

Soruşturma dosyalarında dikkat çeken başlıklardan biri de mali hareketlere ilişkin incelemeler oldu.

Adli belgelere göre, bazı şüphelilere ait banka hareketleri, para transferleri ve finansal işlemler soruşturma kapsamında analiz edildi. Savcılık dosyalarında yer alan iddialara göre, belirli para hareketlerinin bilgi toplama faaliyetleriyle bağlantılı olabileceği değerlendirildi.

Bu nedenle soruşturmalarda;

• banka hesap hareketleri,
• uluslararası para transferleri,
• nakit ödemeler,
• aracılar üzerinden gerçekleştirildiği öne sürülen mali işlemler,

inceleme konusu yapıldı.

Ancak dosyalarda yer alan bu mali verilerin, tek başına suçun kesin kanıtı olarak değerlendirilmediği; diğer delillerle birlikte yargı makamlarınca incelendiği anlaşılmaktadır.

İletişim Kayıtları

Polis fezlekelerinde yer alan bir diğer önemli başlık ise iletişim kayıtları oldu.

Soruşturma dosyalarına göre, adli makamlar tarafından elde edilen bazı dijital materyaller, telefon görüşmeleri ve elektronik yazışmalar incelemeye alındı.

Belgelerde yer alan iddialara göre bu kayıtların bir bölümünde;

• belirli kişiler hakkında bilgi talepleri,
• fotoğraf ve adres paylaşımı,
• toplantı bilgileri,
• takip edilmesi istenen kişiler,
• iletişim kurulacak hedefler,

gibi içeriklerin bulunduğu ileri sürüldü.

Savcılık makamları bu kayıtları soruşturmanın delilleri arasında değerlendirirken, şüpheliler ise bu yazışmaların farklı amaçlarla yapıldığını savundu. Nihai değerlendirme ise ilgili mahkemelerin takdirine bırakıldı.

Operasyon Şeması

Soruşturma dosyalarında yer alan analizlerde, bilgi toplama faaliyetlerinin bireysel girişimlerden ziyade belirli bir organizasyon yapısı içerisinde yürütüldüğü iddiasına da yer verildi.

Polis fezlekelerinde özetle şu işleyiş şeması tarif edildiği görüldü:

1. Türkiye’de yaşayan hedef kişilerin belirlenmesi,
2. Bu kişiler hakkında kişisel ve sosyal bilgilerin toplanması,
3. Toplanan bilgilerin dijital yollarla belirli irtibat noktalarına iletilmesi,
4. Yeni hedef kişilerin belirlenmesi için elde edilen verilerin kullanılması,
5. Sürecin belirli aralıklarla tekrar edilmesi.

Soruşturma makamları, bu yapının sistematik bir bilgi toplama ağı oluşturduğu değerlendirmesinde bulundu. Buna karşılık dosyada adı geçen bazı şüpheliler, haklarındaki suçlamaları reddederek faaliyetlerinin suç teşkil etmediğini savundu.

Belgelerin Ortaya Koyduğu Ortak Tablo

Savcılık dosyaları, polis fezlekeleri ve mahkemelere sunulan deliller birlikte değerlendirildiğinde, soruşturmaların odağında Türkiye’de yaşayan Uygur diasporasına ilişkin bilgi toplandığı iddiası yer alıyor.

Dosyalara yansıyan belgelerde öne çıkan başlıklar şunlar oldu:

• belirli kişilere ilişkin ayrıntılı bilgi fişlemeleri,
• iletişim kayıtları ve dijital yazışmalar,
• mali hareketlerin incelenmesi,
• tanık ve şüpheli ifadeleri,
• kişisel verilerin paylaşımına ilişkin iddialar,
• koordineli hareket edildiği öne sürülen iletişim ağı.

Bu belgeler, Türkiye’de yürütülen adli soruşturmaların temelini oluştururken, aynı zamanda Deutsche Welle ve ICIJ’nin China Targets araştırmalarında ortaya konulan sınır ötesi gözetim modeline ilişkin bulgularla da benzerlik gösteriyor. Bununla birlikte, adli dosyalarda yer alan her iddia bakımından nihai hukuki değerlendirme yetkisi bağımsız Türk mahkemelerine ait olup, kesinleşmiş yargı kararları esas alınmalıdır. Polis kayıtlarına ve soruşturma dosyalarına yansıyan bu bulgular, Çin’in Türkiye’deki faaliyetlerine ilişkin önemli bir çerçeve sunarken, tartışmanın bir diğer boyutunu ise Ankara’nın bu süreçlere nasıl yaklaştığı oluşturuyor.

Türkiye’nin İade Politikası: Diplomatik Baskılar ile Uluslararası Hukuk Arasında Hassas Denge

Çin’in son yıllarda Türkiye’den yaptığı iade talepleri, yalnızca iki ülke arasındaki diplomatik ilişkilerin değil, aynı zamanda uluslararası insan hakları hukukunun da en tartışmalı başlıklarından biri hâline geldi. Özellikle Uygur Türkleri hakkında yöneltilen talepler, Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler, Anayasa hükümleri ve yüksek yargı kararları çerçevesinde değerlendirilirken, Ankara’nın bugüne kadar izlediği politika uluslararası kamuoyu tarafından da yakından takip edildi.

Çin’in Türkiye’den iadesini talep ettiği kişilerin önemli bir bölümünde “terör”, “ayrılıkçılık” veya “devlet güvenliğine karşı suçlar” gerekçeleri öne sürülürken, insan hakları kuruluşları bu suçlamaların önemli kısmının siyasi nitelik taşıdığı ve ilgili kişilerin Çin’e gönderilmeleri hâlinde işkence, keyfî gözaltı veya adil yargılanmama riskiyle karşı karşıya kalabilecekleri uyarısında bulundu.

Bu nedenle Türkiye’de yürütülen iade süreçleri, yalnızca ceza hukuku kapsamında değil; aynı zamanda yaşam hakkı, işkence yasağı ve geri göndermeme (non-refoulement) ilkesi bakımından da ele alındı.

2017 Türkiye-Çin Suçluların İadesi Anlaşması

Çin ile Türkiye arasında “Suçluların İadesi Anlaşması”, 13 Mayıs 2017 tarihinde imzalandı.

Anlaşmanın amacı, iki ülke arasında belirli suçlardan aranan kişilerin karşılıklı olarak iadesine ilişkin hukuki çerçeveyi oluşturmaktı. Pekin yönetimi anlaşmayı aynı yıl onaylarken, süreç Türkiye bakımından farklı ilerledi.

Anlaşmanın yürürlüğe girebilmesi için Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) tarafından uygun bulunması ve Cumhurbaşkanı tarafından onaylanması gerekiyordu. Ancak aradan geçen yıllara rağmen anlaşma TBMM Genel Kurulu’nda kabul edilerek yürürlüğe girmedi.

Bu durum, özellikle Doğu Türkistan diasporasında yaşayan Uygurlar arasında yakından takip edilen konuların başında geldi.

TBMM Süreci Neden Tamamlanmadı?

Anlaşmanın Türkiye’de yürürlüğe girmemesi konusunda resmî makamlar tarafından tek bir gerekçe açıklanmadı. Ancak süreç boyunca kamuoyunda ve hukuk çevrelerinde çeşitli değerlendirmeler yapıldı.

Bunlardan ilki, Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası insan hakları sözleşmelerinin doğuracağı yükümlülüklerdi.

Başta Birleşmiş Milletler İşkenceye Karşı Sözleşmesi, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) ve Anayasa’nın temel haklara ilişkin hükümleri, işkence veya kötü muamele riski bulunan ülkelere kişilerin gönderilmesini ciddi hukuki denetime tabi tutuyor.

İkinci önemli unsur ise, Çin’in özellikle Uygurlar hakkında hazırladığı bazı dosyaların uluslararası insan hakları kuruluşları tarafından “siyasi nitelik taşıdığı” yönündeki değerlendirmeler oldu.

Uluslararası Af Örgütü, Human Rights Watch ve çeşitli Birleşmiş Milletler raportörleri, Çin’in Sincan Uygur Özerk Bölgesi’ndeki uygulamalarına ilişkin yayımladıkları raporlarda, bağımsız yargılanma hakkı, keyfî gözaltılar ve işkence iddialarına dikkat çekti.

Bu tablo, iade anlaşmasının uygulanmasının uluslararası hukuk bakımından doğurabileceği sonuçların da yoğun biçimde tartışılmasına neden oldu.

Anayasa Mahkemesi’nin Yaklaşımı

Türkiye’de Çin’e yönelik iade ve sınır dışı süreçlerinde belirleyici rol oynayan kurumlardan biri Anayasa Mahkemesi (AYM) oldu.

AYM, bireysel başvurular kapsamında incelediği çeşitli dosyalarda, kişilerin Çin’e gönderilmeleri hâlinde yaşam hakkı ve işkence yasağı bakımından telafisi imkânsız zarar doğabileceği iddialarını dikkate alarak tedbir kararları verdi.

Mahkeme kararlarında özellikle şu ilkeler öne çıktı:

• yaşam hakkının korunması,
• işkence ve kötü muamele yasağı,
• etkili başvuru hakkı,
• sınır dışı işlemlerinin yargısal denetime açık olması,
• her başvurunun bireysel koşullarına göre değerlendirilmesi.

AYM, bu kararlarında yalnızca iç hukuku değil, Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeleri ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihatlarını da dikkate aldı.

Bu yaklaşım, Çin kaynaklı dosyaların otomatik olarak değerlendirilmediğini; her olayın somut koşulları çerçevesinde incelendiğini gösterdi.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İçtihatları

Türkiye’nin iade politikasını şekillendiren en önemli hukuki dayanaklardan biri de Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) kararları oldu.

AİHM’in yerleşik içtihatlarına göre, bir devlet;

• gönderileceği ülkede işkence,
• insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele,
• keyfî tutuklama,
• adil yargılanmama,
• yaşam hakkına yönelik ciddi tehdit

bulunan bir kişiyi sınır dışı edemez.

Mahkeme, bu değerlendirmeyi yaparken yalnızca suç isnadına değil; kişinin gönderileceği ülkedeki genel insan hakları durumuna ve başvurucunun bireysel riskine de bakmaktadır.

Bu ilke, uluslararası hukukta geri göndermeme (non-refoulement) kuralının en önemli uygulamalarından biri olarak kabul edilmektedir.

Dolayısıyla Çin’den gelen her iade talebi, yalnızca iki ülke arasındaki diplomatik ilişkiler açısından değil; aynı zamanda Avrupa insan hakları hukukunun öngördüğü koruma standartları bakımından da değerlendirilmek zorundadır.

Türkiye Bugüne Kadar Çin’e İade Gerçekleştirdi mi?

Kamuoyuna açık resmî bilgiler ve bugüne kadar yayımlanan yargı kararları dikkate alındığında, Türkiye’nin Çin’in talebi üzerine Uygur Türklerinden oluşan kamuoyunca bilinen ve yargı süreçlerine konu olmuş dosyalarda doğrudan Çin’e gerçekleştirildiği doğrulanmış bir iade örneği bulunmamaktadır.

Bununla birlikte, insan hakları örgütleri bazı Uygurların üçüncü ülkeler üzerinden Çin’e gönderildiğine ilişkin vakaları raporlamış; bu olaylar uluslararası kamuoyunda tartışmalara yol açmıştır. Ancak bu vakaların her biri kendi hukuki ve fiilî koşulları içinde değerlendirilmekte olup, doğrudan Türkiye’nin Çin’e gerçekleştirdiği bir adli iade işlemi olarak nitelendirilmemektedir.

Öte yandan, Türkiye’de farklı dönemlerde Çin’in iade talepleri doğrultusunda gözaltına alınan veya haklarında sınır dışı işlemi başlatılan kişiler olmuş, bu süreçlerin önemli bir bölümü Anayasa Mahkemesi kararları, idare mahkemelerinin yürütmeyi durdurma kararları veya uluslararası koruma mekanizmaları nedeniyle sonuçlandırılamamıştır.

Hukuki Denge mi, Jeopolitik Denge mi?

Türkiye’nin Çin’e yönelik iade politikası, yalnızca hukuki bir mesele değil; aynı zamanda dış politika, güvenlik ve insan hakları boyutlarını birlikte barındıran çok katmanlı bir denge alanı oluşturuyor.

Bir tarafta terörle mücadele ve uluslararası adli iş birliği talepleri bulunurken, diğer tarafta Anayasa’nın güvence altına aldığı temel haklar, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, Birleşmiş Milletler sözleşmeleri ve geri göndermeme ilkesi yer alıyor.

Bugüne kadar ortaya çıkan tablo, Türkiye’nin Çin’den gelen iade taleplerini otomatik olarak yerine getirmediğini; her dosyanın yargı makamları tarafından bireysel olarak incelendiğini ve özellikle yaşam hakkı ile işkence yasağına ilişkin uluslararası yükümlülüklerin belirleyici rol oynadığını gösteriyor.

Çin’in Türkiye Modeli: Küresel Baskı Mekanizmasının Yerel Uygulaması

Bu yazı dizisinin önceki bölümlerinde ele alınan Interpol kırmızı bültenleri, Fox Hunt (Tilki Avı) operasyonları, Sky Net programı, yurt dışındaki gizli baskı yöntemleri ve uluslararası hukuk tartışmaları, Çin’in sınır ötesi faaliyetlerinin tek bir araç üzerinden yürütülmediğini ortaya koydu. Türkiye dosyası ise bu küresel stratejinin sahadaki yansımalarını gösteren en dikkat çekici örneklerden biri olarak öne çıkıyor.

Uluslararası Araştırmacı Gazeteciler Konsorsiyumu’nun (ICIJ) China Targets ve China Cables araştırmaları, Çin’in yurt dışında yaşayan hedef kişilere yönelik faaliyetlerinde birbirini tamamlayan çok katmanlı bir model uyguladığını ortaya koyuyor. Türkiye’de kamuoyuna yansıyan mahkeme dosyaları, Deutsche Welle araştırmaları ve uluslararası insan hakları raporları da, bu modelle büyük ölçüde örtüşen bir tabloya işaret ediyor.

İncelenen belgeler ve araştırmalar birlikte değerlendirildiğinde, Çin’in Türkiye’deki faaliyet modelinin tek bir yöntemden değil; hukuki, diplomatik, psikolojik ve istihbari unsurların eş zamanlı kullanılmasına dayanan bütünleşik bir yapıdan oluştuğu görülüyor.

1. Interpol: Hukuki Mekanizmanın Stratejik Kullanımı

Modelin ilk ayağını uluslararası adli iş birliği mekanizmaları oluşturuyor.

Önceki bölümlerde ayrıntılı olarak incelendiği üzere Çin, bazı Uygur aktivistler, iş insanları ve muhalifler hakkında Interpol Kırmızı Bülteni çıkarılması için girişimlerde bulundu. ICIJ’nin China Targets araştırmasına göre, bazı dosyalarda bu bültenler yalnızca yakalama amacıyla değil, hedef kişilerin hareket alanını daraltan ve uluslararası baskı oluşturan bir araç olarak da işlev gördü.

Abdulkadir Yapçan dosyası, bu stratejinin Türkiye’deki en uzun soluklu örneklerinden biri olarak dikkat çekiyor.

2. Diplomatik Baskı ve İade Talepleri

Araştırmalar, Interpol mekanizmasının tek başına kullanılmadığını gösteriyor.

Bunun yanında;

• ikili diplomatik görüşmeler,
• resmî iade talepleri,
• adli yardımlaşma girişimleri,
• güvenlik iş birliği görüşmeleri,

aynı hedef doğrultusunda işletilen araçlar arasında yer alıyor.

Türkiye ile Çin arasında 2017 yılında imzalanan suçluların iadesi anlaşması da bu diplomatik çerçevenin önemli parçalarından biri oldu. Ancak anlaşmanın Türkiye’de yürürlüğe girmemesi ve yüksek yargının insan hakları eksenli kararları, bu mekanizmanın sınırsız şekilde uygulanmasının önüne geçti.

3. Aileler Üzerinden Kurulan Psikolojik Baskı

ICIJ, DW ve çeşitli insan hakları kuruluşlarının araştırmalarında ortak biçimde yer alan başlıklardan biri de, Çin’de yaşayan aile bireyleri üzerinden kurulduğu öne sürülen baskı mekanizması oldu.

Araştırmalarda yer alan tanıklıklara göre;

• aile bireylerinin sorgulanması,
• pasaport işlemlerinin engellenmesi,
• gözaltı tehdidi,
• iletişim baskısı,

gibi yöntemlerle yurt dışında yaşayan kişilerin davranışlarının etkilenmeye çalışıldığı iddia edildi.

Bu yöntem, doğrudan fiziksel güç kullanımından ziyade psikolojik baskıya dayalı bir kontrol mekanizması olarak değerlendiriliyor.

4. Ekonomik Baskı ve Finansal Araçlar

Uluslararası araştırmalar, ekonomik araçların da sınır ötesi baskı stratejisinin bir parçası olarak kullanıldığına işaret ediyor.

Buna göre bazı vakalarda;

• ticari ilişkilerin kesilmesi,
• şirket faaliyetlerinin hedef alınması,
• mal varlıklarına ilişkin işlemler,
• finansal baskılar,
• para teklifleri,

aynı süreç içerisinde kullanılabiliyor.

Türkiye’de yürütülen bazı soruşturmalarda da para transferleri ve mali hareketlerin inceleme konusu yapılması, bu boyutun adli dosyalara da yansıdığını gösteriyor.

5. Diasporanın Gözetimi

Araştırmalarda öne çıkan bir diğer unsur ise diaspora topluluklarının sistematik biçimde izlenmeye çalışıldığı iddiası.

DW’nin ulaştığı soruşturma dosyalarında ve ICIJ’nin küresel araştırmalarında;

• dernek faaliyetleri,
• insan hakları çalışmaları,
• medya faaliyetleri,
• sosyal medya paylaşımları,
• toplantılar,
• uluslararası bağlantılar,

gibi alanlarda bilgi toplanmaya çalışıldığı yönündeki iddialar yer aldı.

İnsan hakları uzmanlarına göre bu yöntem, yalnızca bilgi edinmeyi değil, aynı zamanda diaspora içerisinde sürekli bir gözetim algısı oluşturmayı da amaçlıyor.

6. Muhbir Ağı Oluşturma Girişimleri

Türkiye’deki soruşturma dosyaları ve DW araştırmaları, Çin adına hareket ettikleri öne sürülen bazı kişilerin diğer Uygurlar hakkında bilgi toplamaya çalıştıkları yönündeki iddiaları gündeme taşıdı.

Araştırmalarda;

• para teklifleri,
• aile baskısı,
• sosyal çevre üzerinden kurulan ilişkiler,

gibi yöntemlerle bazı kişilerin bilgi paylaşmaya yönlendirilmeye çalışıldığı ileri sürüldü.

ICIJ’nin China Targets araştırması da benzer yöntemlerin yalnızca Türkiye’de değil, farklı ülkelerde yaşayan diaspora topluluklarında da görüldüğünü aktarıyor.

7. Uluslararası Polis İş Birliği Girişimleri

Çin’in küresel stratejisinde dikkat çeken bir diğer unsur, uluslararası polis iş birliği mekanizmalarının daha geniş güvenlik politikalarıyla birlikte kullanılmaya çalışılmasıdır.

Interpol, ikili güvenlik anlaşmaları, adli yardımlaşma süreçleri ve bilgi paylaşımı talepleri bu çerçevenin parçaları olarak öne çıkıyor.

Ancak uluslararası hukuk uzmanları, bu mekanizmaların siyasi amaçlarla kullanılmaması gerektiğini; aksi durumda hem uluslararası polis iş birliği sisteminin güvenilirliğinin hem de insan hakları koruma mekanizmalarının zarar görebileceğini vurguluyor.

Türkiye Dosyasının Ortaya Koyduğu Genel Tablo

Bu yazı dizisi boyunca incelenen mahkeme kararları, uluslararası araştırmalar, insan hakları raporları ve gazetecilik çalışmaları birlikte değerlendirildiğinde, Türkiye’de ortaya çıkan tablonun Çin’in küresel sınır ötesi baskı stratejisinden bağımsız olmadığı görülüyor.

ICIJ’nin China Targets ve China Cables araştırmaları; Pekin yönetiminin yalnızca yurt dışındaki kişileri fiziksel olarak geri getirmeyi amaçlamadığını, aynı zamanda onları sürekli gözetim altında tutmayı, hareket alanlarını daraltmayı, uluslararası seyahatlerini zorlaştırmayı, sosyal çevrelerini baskı altına almayı ve diaspora topluluklarının örgütlenme kapasitesini zayıflatmayı hedefleyen çok katmanlı bir model uyguladığını ortaya koyuyor.

Türkiye’de incelenen örneklerde de benzer unsurlar dikkat çekiyor:

• Interpol kırmızı bültenleri,
• diplomatik girişimler,
• iade talepleri,
• aile bireyleri üzerinden kurulduğu öne sürülen baskılar,
• diaspora içinde bilgi toplama iddiaları,
• muhbir ağı oluşturma girişimleri,
• adli soruşturmalara yansıyan iletişim ve finansal hareketler.

Her bir dosya kendi hukuki koşulları içinde değerlendirilmek zorunda olsa da, uluslararası araştırmaların ortaya koyduğu ortak örüntü; bu araçların birbirinden bağımsız değil, aynı stratejinin tamamlayıcı unsurları olarak kullanıldığı yönündedir.

Kırmızı Bültenin Ötesindeki İmparatorluk

Bu serinin altı bölümü boyunca ortaya çıkan en önemli sonuç, Interpol Kırmızı Bülteni’nin Çin’in küresel sınır ötesi faaliyetlerinde kullanılan araçlardan yalnızca biri olduğudur.

Uluslararası araştırmalar, mahkeme kayıtları ve insan hakları raporları; diplomasi, ekonomik baskı, aileler üzerinden kurulan psikolojik yöntemler, diaspora gözetimi, bilgi toplama girişimleri ve uluslararası güvenlik iş birliği mekanizmalarının, Pekin’in daha geniş bir sınır ötesi etki stratejisinin parçaları olarak birlikte değerlendirildiğini göstermektedir.

Türkiye örneği ise bu küresel modelin en dikkat çekici laboratuvarlarından biri olarak öne çıkmaktadır. Bir yanda uluslararası hukuk mekanizmalarını işleten ve iade taleplerini sürdüren bir devlet, diğer yanda yaşam hakkı, işkence yasağı ve geri göndermeme ilkesi temelinde karar veren ulusal ve uluslararası yargı organları bulunmaktadır.

Bu tablo, yalnızca Türkiye ile Çin arasındaki ilişkilerin değil; 21. yüzyılda uluslararası hukukun, devlet egemenliğinin ve sınır ötesi insan hakları koruma mekanizmalarının nasıl sınandığını da gösteren önemli bir örnek olarak değerlendirilmektedir.

İstanbul Neden Pekin İçin Kritik?

Çin’in sınır ötesi faaliyetleri incelendiğinde, İstanbul’un yalnızca Türkiye’nin en büyük şehri değil, aynı zamanda Pekin yönetiminin yakından takip ettiği uluslararası diaspora merkezlerinden biri olduğu görülüyor.

Uluslararası insan hakları kuruluşları, akademik çalışmalar ve gazetecilik araştırmalarına göre Türkiye, Çin dışında yaşayan en büyük Uygur topluluklarından birine ev sahipliği yapıyor. Kesin bir resmî istatistik bulunmamakla birlikte, farklı araştırmalarda Türkiye’de yaşayan Uygur nüfusunun on binlerle ifade edildiği, bazı tahminlerde ise yaklaşık 50 bin kişiye ulaştığı belirtiliyor. Bu nüfusun önemli bir bölümü İstanbul’da yaşamını sürdürüyor.

İstanbul’un Çin açısından stratejik önem kazanmasının tek nedeni nüfus büyüklüğü değil. Şehir aynı zamanda;

• Uygur sivil toplum kuruluşlarının faaliyet gösterdiği,
• uluslararası medya kuruluşlarının haber kaynaklarına erişebildiği,
• insan hakları savunucularının çalıştığı,
• Doğu Türkistan konulu toplantı ve konferansların düzenlendiği,
• Avrupa, Orta Doğu ve Orta Asya arasındaki diaspora ağlarının kesiştiği

en önemli merkezlerden biri olarak öne çıkıyor.

ICIJ’nin China Targets araştırması, Çin’in sınır ötesi baskı stratejisinin yalnızca bireyleri hedef almadığını; aynı zamanda diaspora topluluklarının örgütlenme kapasitesini, bilgi akışını ve uluslararası görünürlüğünü de kontrol etmeyi amaçladığını ortaya koyuyor. Bu çerçevede İstanbul, Pekin açısından yalnızca çok sayıda Uygurun yaşadığı bir şehir değil; aynı zamanda uluslararası kamuoyunu etkileyebilecek faaliyetlerin yürütüldüğü kritik bir merkez olarak değerlendiriliyor.

Deutsche Welle tarafından yayımlanan araştırmalar da Türkiye’de yaşayan bazı Uygurların gözetim altına alınmaya çalışıldığı, topluluk içinden bilgi toplandığı ve aile bireyleri üzerinden baskı kurulduğuna ilişkin iddiaların özellikle İstanbul merkezli soruşturmalara yansıdığını aktarıyor. Bu durum, İstanbul’un Çin’in sınır ötesi faaliyetlerine ilişkin uluslararası araştırmalarda neden sıkça anıldığını da açıklıyor.

Jeopolitik açıdan bakıldığında ise Türkiye, Asya ile Avrupa arasında doğal bir geçiş noktası olmasının yanı sıra NATO üyesi bir ülke, önemli bir diplomatik aktör ve tarihsel olarak Uygur diasporasının en güçlü bağlara sahip olduğu ülkelerden biri konumunda. Bu nedenle Çin’in Türkiye’ye yönelik politikaları yalnızca ikili ilişkiler bağlamında değil, daha geniş bir küresel güvenlik ve diaspora stratejisinin parçası olarak değerlendiriliyor.

İstanbul örneği, bu dosyada incelenen Interpol başvuruları, iade talepleri, gözetim iddiaları ve muhbir ağı girişimlerinin neden özellikle Türkiye’de yoğunlaştığını anlamak açısından önemli bir çerçeve sunuyor. Bu yönüyle şehir, ICIJ’nin China Targets araştırmasında tarif edilen sınır ötesi baskı modelinin sahadaki en dikkat çekici örneklerinden biri olarak öne çıkıyor.

Türkiye’deki Casusluk Operasyonları: Soruşturma Dosyalarına Yansıyan İddialar

Çin’in sınır ötesi faaliyetlerine ilişkin uluslararası araştırmalar uzun yıllar boyunca daha çok Avrupa, Kuzey Amerika ve Avustralya’daki örnekler üzerinden tartışıldı. Ancak son yıllarda Türkiye’de yürütülen adli soruşturmalar, bu tartışmayı doğrudan Türkiye gündemine de taşıdı.

Özellikle İstanbul merkezli soruşturmalar kapsamında hazırlanan savcılık iddianameleri ve polis fezlekelerinde, Türkiye’de yaşayan Uygur Türklerine ilişkin kişisel verilerin toplandığı, belirli kişilerin takip edildiği ve bu bilgilerin Çin’le bağlantılı olduğu öne sürülen kişi veya yapılara aktarılmış olabileceği yönünde iddialara yer verildi.

Bu dosyalar, Deutsche Welle (DW) tarafından incelenerek uluslararası kamuoyuna aktarılırken, ICIJ’nin “China Targets” araştırmasında ortaya konulan küresel sınır ötesi baskı modeliyle dikkat çekici benzerlikler taşıdığı değerlendirildi.

İstanbul Merkezli Soruşturmalar

Kamuoyuna yansıyan adli belgelere göre, Türk güvenlik birimleri farklı tarihlerde Çin bağlantılı olduğu iddia edilen bilgi toplama faaliyetlerine ilişkin soruşturmalar yürüttü.

Savcılık dosyalarında yer alan iddialar arasında;

• Türkiye’de yaşayan Uygur Türklerinin kimlik bilgilerinin toplanması,
• ikamet adreslerinin kayıt altına alınması,
• telefon numaralarının ve iletişim bilgilerinin paylaşılması,
• dernek faaliyetlerinin izlenmesi,
• toplantı ve etkinliklerin raporlanması,
• kişisel fotoğraf ve dijital verilerin aktarılması,

gibi hususlar bulunuyordu.

İddianamelerde bu faaliyetlerin, Türkiye’de yaşayan belirli bir topluluğun sistematik biçimde izlenmesine yönelik olduğu öne sürüldü. Buna karşılık sanıklar, haklarındaki suçlamaları reddetti veya farklı açıklamalar yaptı. Nihai değerlendirme ise ilgili mahkemelerin görev alanında bulunuyor.

Uygurların Hedef Alındığı İddiaları

Soruşturma dosyalarına göre bilgi toplandığı iddia edilen kişilerin önemli bölümünü Uygur Türkleri oluşturuyordu.

Savcılık belgelerinde; insan hakları savunucuları, gazeteciler, sivil toplum temsilcileri, iş insanları ve Doğu Türkistan konusunda faaliyet yürüten kişilerin isimlerinin soruşturma kapsamında değerlendirildiği görüldü.

Bu bulgular, uluslararası araştırmalarda dile getirilen ve Çin’in yurt dışındaki Uygur diasporasını yakından izlediği yönündeki iddialarla benzerlik gösteriyor.

Savcılık ve Mahkeme Belgelerine Yansıyan Bulgular

Kamuoyuna açık adli belgelerde yer alan iddialar özetle şu başlıklarda toplanıyor:

• belirli kişilere ilişkin bilgi fişlemeleri,
• dijital iletişim kayıtları,
• para hareketlerine ilişkin incelemeler,
• tanık ve şüpheli ifadeleri,
• kişisel verilerin paylaşımına ilişkin iddialar,
• koordineli bilgi toplama faaliyetleri yürütüldüğü değerlendirmeleri.

Bu belgeler, Türkiye’de yürütülen soruşturmaların temelini oluştururken, her bir iddianın bağımsız mahkemeler tarafından deliller çerçevesinde değerlendirildiği ve kesinleşmiş hüküm bulunmayan dosyalarda masumiyet karinesinin geçerli olduğu unutulmamalıdır.

Küresel Model ile Türkiye Arasındaki Benzerlik

ICIJ’nin China Targets araştırması, China Cables belgeleri ve çeşitli uluslararası insan hakları raporları birlikte değerlendirildiğinde, Çin’in sınır ötesi faaliyetlerine ilişkin tekrar eden bazı yöntemler dikkat çekiyor. Bunlar arasında:

• uluslararası adli mekanizmaların kullanılması,
• diplomatik girişimler,
• diaspora topluluklarının izlenmesi,
• aile bireyleri üzerinden baskı kurulduğu yönündeki iddialar,
• bilgi toplama ve muhbir ağı oluşturma girişimleri,
• hedef kişilerin hareket alanını daraltmaya yönelik uygulamalar

yer alıyor.

Türkiye’de yürütülen soruşturmalar ve kamuoyuna yansıyan adli belgeler, bu küresel örüntünün Türkiye bakımından da tartışılmasına neden oldu. Bu durum, Türkiye dosyasını yalnızca ulusal güvenlik veya ceza hukuku perspektifinden değil, aynı zamanda devletlerin sınır ötesi etki faaliyetleri ve uluslararası insan hakları hukuku açısından da önemli bir inceleme alanı hâline getiriyor.

Doğu Türkistan Bülteni Haber Ajansı / HABER MERKEZİ

 KAYNAKÇA

1. ICIJ – China Targets (Araştırmanın Ana Dosyası)

Inside China’s Machinery of Repression — and How It Crushes Dissent Around the World

ICIJ – China Targets Ana Dosyası

Çin’in dünya genelindeki sınır ötesi baskı mekanizmalarını inceleyen kapsamlı araştırma.

2. ICIJ – Interpol ve Jack Ma Dosyası

Chinese Authorities Exploited Interpol and Strong-Armed One of the World’s Richest Men to Pursue a Target

ICIJ – Interpol Red Notice Araştırması

Interpol Kırmızı Bülteni sistemi, Abdulkadir Yapçan dosyası ve Çin’in uluslararası baskı yöntemlerine ilişkin ayrıntılı araştırma.

3. ICIJ – Yetkililerin Tepkileri

Officials Respond as China Targets Highlights Beijing’s Tactics

ICIJ – Resmî Tepkiler ve Gelişmeler

China Targets araştırmasının ardından uluslararası kurumların ve hükümetlerin verdiği tepkiler.

4. Deutsche Welle Türkçe

DW Türkçe – Çin ve Uygurlar Araştırmaları

DW Türkçe Ana Sayfa

Türkiye’deki soruşturma dosyaları, Abdulkadir Yapçan ve Çin’in sınır ötesi faaliyetlerine ilişkin çok sayıda araştırma haberi.

5. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Ofisi (OHCHR)

Xinjiang Assessment

OHCHR – Xinjiang İnsan Hakları Değerlendirmesi

Doğu Türkistan’daki insan hakları ihlallerine ilişkin Birleşmiş Milletler değerlendirmesi.

6. Interpol

INTERPOL Resmî İnternet Sitesi

Kırmızı Bülten sistemi ve Interpol prosedürleri hakkında resmî bilgiler.

7. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (HUDOC)

AİHM Karar Veritabanı (HUDOC)

İade, sınır dışı ve geri göndermeme (non-refoulement) ilkesine ilişkin AİHM kararları.

8. Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi

AYM Karar Arama Sistemi

Abdulkadir Yapçan ve benzeri bireysel başvuru kararlarının incelenebileceği resmî veri tabanı.

EK OKUMALAR

► ICIJ – China Targets Araştırma Serisi

China Targets Dosya Serisi

Çin’in uluslararası baskı mekanizmalarına ilişkin tüm araştırmaların yer aldığı ana sayfa.

► ICIJ – China Cables

China Cables Araştırması

Sincan’daki gözaltı kamplarına ilişkin sızdırılan resmî belgelerin incelendiği uluslararası araştırma.

► Human Rights Watch

Human Rights Watch – China Raporları

Çin’deki insan hakları ihlalleri ve Uygurlara yönelik uygulamalar hakkında raporlar.

► Amnesty International

Amnesty International – China

Çin’deki insan hakları durumu ve Uygur politikalarına ilişkin araştırmalar.

► Safeguard Defenders

Safeguard Defenders

Fox Hunt, Sky Net ve Çin’in yurt dışındaki gizli polis karakollarına ilişkin kapsamlı raporlar.

► Freedom House

Freedom House – China Dossier

Çin’in ulusötesi baskı faaliyetleri ve küresel etkisine ilişkin analizler.

► Congressional-Executive Commission on China (CECC)

CECC – China Human Rights Reports

ABD Kongresi tarafından hazırlanan Çin insan hakları ve hukuk devleti raporları.