Fransa’da yaşayan Çinli bir iş insanı, yıllar önce hakkında çıkarılan Interpol Kırmızı Bülteni nedeniyle gözaltına alındı. Dosya, Çin makamlarının talebi üzerine uluslararası polis teşkilatının sistemine girmişti ve resmi kayıtlarda ekonomik suç iddialarına dayanıyordu. Ancak iş insanının anlattıkları, olayın yalnızca bir ceza soruşturmasından ibaret olmadığını gösteriyordu. İddiasına göre Çinli yetkililer, hakkındaki uluslararası arama kararını bir pazarlık unsuruna dönüştürmüş; ülkeye geri dönmesi ve talepleri kabul etmesi hâlinde Kırmızı Bülten’in kaldırılabileceği mesajını iletmişti.

Uluslararası Araştırmacı Gazeteciler Konsorsiyumu’nun (ICIJ) ulaştığı belgeler ve tanıklıklar, bu sürecin dikkat çekici bir ayrıntısını daha ortaya koydu. Dosyaya göre Çinli teknoloji milyarderi Jack Ma, söz konusu iş insanını Çin’e dönmeye ikna etmek amacıyla yürütülen girişimlerde aracı olarak devreye sokuldu. Bu iddia, Interpol mekanizmasının yalnızca uluslararası adli iş birliği amacıyla mı kullanıldığı, yoksa bazı devletler tarafından siyasi ve ekonomik baskının bir uzantısına mı dönüştürüldüğü sorusunu yeniden gündeme taşıdı.

Bu örnek, Interpol sisteminin son yıllarda karşı karşıya kaldığı en temel tartışmayı da özetliyor. Bir devlet tarafından “adi suçlu” olarak tanımlanan bir kişi, gerçekten uluslararası düzeyde aranan bir suçlu mu, yoksa siyasi baskının hedefi mi? Bu sorunun kesin bir cevabı çoğu zaman dosyanın ilk bakışta sunduğu belgelerde değil; başvuruyu yapan devletin hukuk sistemi, siyasi ortamı, yargı bağımsızlığı ve sunduğu delillerin güvenilirliğine ilişkin daha geniş bir değerlendirmede yatıyor.

Nitekim Interpol Anayasası’nın 3. maddesi, teşkilatın siyasi, askerî, dinî veya ırksal nitelikteki hiçbir faaliyete müdahil olamayacağını açıkça hükme bağlıyor. Buna rağmen son yıllarda Çin başta olmak üzere Rusya, İran ve diğer bazı otoriter rejimlerden gelen bazı başvurular, bu ilkenin uygulamada ne ölçüde korunabildiğine ilişkin ciddi tartışmaları beraberinde getirdi. İnsan hakları kuruluşları ve uluslararası hukuk uzmanları, özellikle siyasi saik taşıdığı öne sürülen bazı Kırmızı Bülten başvurularının, sınır aşan baskının ve muhalifleri susturma girişimlerinin bir parçası olarak kullanılabildiğini savunuyor.

İşte bu nedenle Interpol, son on yılda siyasi amaçlı kötüye kullanımları önlemek amacıyla kapsamlı reformlara yöneldi. Yeni denetim mekanizmaları oluşturuldu, Kırmızı Bülten başvurularının incelenme süreçleri yeniden düzenlendi ve bireylerin itiraz hakları güçlendirildi. Ancak reformlara rağmen hukukçuların ve insan hakları savunucularının sorduğu temel soru hâlâ geçerliliğini koruyor: Interpol gerçekten siyasi istismarın önüne geçebildi mi, yoksa bazı devletler sistemi kendi siyasi hedefleri doğrultusunda kullanmaya devam mı ediyor? Bu bölümde, Interpol’ün hayata geçirdiği reformlar, bu reformların sınırları ve uluslararası hukuk çevrelerinde devam eden tartışmalar ayrıntılı biçimde incelenecektir.

Interpol Neden Reform Yapmak Zorunda Kaldı?

Uluslararası polis iş birliğini sağlamak amacıyla 1956 yılında kabul edilen Interpol Anayasası, teşkilatın siyasi, askerî, dinî veya ırksal nitelikteki hiçbir faaliyete müdahil olamayacağını açıkça hükme bağlıyor. Bu ilke, Interpol’ün tarafsızlığının temel güvencesi olarak kabul ediliyor. Ancak geçen yıllar içinde, özellikle otoriter yönetimlerin uluslararası arama mekanizmalarını kendi siyasi hedefleri doğrultusunda kullanmaya çalıştığı yönündeki iddialar, bu ilkenin uygulamada ne kadar etkili olduğu sorusunu gündeme taşıdı.

2000’li yılların sonlarından itibaren Rusya, İran, Venezuela, Türkiye ve Çin başta olmak üzere bazı ülkelerden gelen Kırmızı Bülten ve Difüzyon (Diffusion) başvuruları uluslararası kamuoyunda yoğun tartışmalara neden oldu. Bu başvuruların bir kısmının; muhalif siyasetçiler, sürgündeki iş insanları, gazeteciler, insan hakları savunucuları veya hükümet politikalarını eleştiren kişiler hakkında düzenlendiği iddia edildi. Bazı dosyalar daha sonra Interpol tarafından iptal edilirken, haklarında başvuru yapılan birçok kişi ise süreç tamamlanıncaya kadar gözaltına alındı, seyahat özgürlüklerini kaybetti veya uzun yıllar hukuki mücadele vermek zorunda kaldı.

Bu gelişmeler, yalnızca bireysel hak ihlallerine ilişkin tartışmaları değil, Interpol’ün tarafsızlığına duyulan güveni de ciddi biçimde sarstı. İnsan hakları kuruluşları, uluslararası hukuk uzmanları ve araştırmacı gazeteciler, bazı devletlerin Interpol sistemini gerçek suçluların yakalanmasından ziyade, sınır aşan baskı politikalarının bir aracı olarak kullanmaya çalıştığını savundu. Özellikle siyasi niteliği ilk bakışta anlaşılması güç mali suçlar, yolsuzluk ve ekonomik suç dosyalarının, siyasi amaç taşıyan başvuruların sisteme girmesi açısından önemli bir risk oluşturduğu yönünde eleştiriler yükseldi.

Artan uluslararası baskılar karşısında Interpol yönetimi, mevcut denetim mekanizmalarının güçlendirilmesi gerektiğini kabul etti. Bunun üzerine teşkilat, 2016 yılında Kırmızı Bülten ve Difüzyon başvurularının daha sıkı incelenmesini hedefleyen kapsamlı bir reform süreci başlattı. Yeni inceleme prosedürleri oluşturuldu, risk analizi mekanizmaları geliştirildi ve siyasi amaç taşıyabilecek başvuruların tespit edilmesine yönelik ilave kontroller devreye alındı. Aynı dönemde, haklarında Kırmızı Bülten çıkarılan kişilerin itiraz süreçlerini güçlendirmeye yönelik kurumsal düzenlemeler de hayata geçirildi.

Ancak reformlar, tartışmaları sona erdirmedi. Tam tersine, yeni bir soruyu gündeme taşıdı: Interpol’ün oluşturduğu yeni denetim mekanizmaları gerçekten siyasi amaçlı başvuruları engelleyebiliyor muydu, yoksa sistemdeki yapısal boşluklar otoriter rejimlerin bu mekanizmaları kullanmasına hâlâ imkân tanıyor muydu? Bu sorunun yanıtını anlayabilmek için, Interpol’ün 2016 sonrasında kurduğu yeni denetim yapılarından biri olan Notices and Diffusions Task Force (NDTF)‘nin nasıl çalıştığını yakından incelemek gerekiyor.

Notices and Diffusions Task Force: Interpol’ün Yeni Güvenlik Filtresi

2016 yılında başlatılan reform sürecinin en önemli adımlarından biri, Notices and Diffusions Task Force (NDTF) adlı yeni inceleme mekanizmasının kurulması oldu. Interpol, bu birimi Kırmızı Bülten (Red Notice) ve Difüzyon (Diffusion) taleplerinin yayımlanmadan önce daha ayrıntılı biçimde incelenmesini sağlamak amacıyla oluşturdu. Amaç, teşkilatın Anayasası’nın 3. maddesini ihlal edebilecek, siyasi saik taşıyan veya insan hakları bakımından ciddi riskler barındıran başvuruların mümkün olduğunca erken aşamada tespit edilmesiydi.

NDTF, Interpol’e üye ülkeler tarafından gönderilen başvuruları yayımlanmadan önce hukuki ve usul yönünden değerlendiriyor. İnceleme sürecinde başvuruyu yapan devletin sunduğu yakalama kararları, mahkeme belgeleri, suçun hukuki niteliği, olayın kronolojisi, talep edilen kişinin kimlik bilgileri ve Interpol veri tabanındaki mevcut kayıtlar birlikte ele alınıyor. Gerektiğinde başvuruyu yapan devletten ek bilgi ve belge talep edilebiliyor; eksik veya çelişkili görülen dosyaların tamamlanması istenebiliyor.

Ancak bu inceleme sürecinin önemli sınırları bulunuyor. NDTF, uluslararası bir mahkeme veya bağımsız bir soruşturma komisyonu gibi çalışmıyor. Tanık dinlemiyor, delil toplamıyor, başvuruyu yapan devletin iddialarını yerinde araştırmıyor ve ceza dosyasının maddi doğruluğu hakkında hüküm vermiyor. İnceleme büyük ölçüde başvuruyu yapan ülkenin sunduğu belgeler, Interpol kayıtları ve erişilebilen açık kaynak bilgiler üzerinden yürütülüyor.

Bu durum, reformlara rağmen eleştirilerin tamamen sona ermemesinin de temel nedenlerinden biri olarak gösteriliyor. Çünkü siyasi amaç taşıdığı iddia edilen birçok başvuru, görünürde adi ceza hukuku kapsamında hazırlanan mali suç, dolandırıcılık, zimmet veya yolsuzluk dosyaları şeklinde sunulabiliyor. Dosyanın arka planında siyasi bir motivasyon bulunup bulunmadığını ortaya koymak ise çoğu zaman yalnızca belgelerin incelenmesiyle mümkün olmuyor.

Uluslararası Araştırmacı Gazeteciler Konsorsiyumu’nun (ICIJ) araştırmasına göre, Interpol’ün yeni denetim mekanizması önemli bir filtre görevi görse de, sistem başvuruyu yapan devletlerin sunduğu bilgilerle sınırlı çalışıyor. Bu nedenle NDTF, bir davanın arkasındaki siyasi süreci bağımsız şekilde soruşturmak yerine, önüne gelen başvurunun Interpol kurallarına uygun olup olmadığını değerlendirmekle yetiniyor. İşte hukukçuların önemli bir bölümü de tam bu noktada, reformların kapsamı ve etkinliği konusunda farklı görüşler dile getiriyor.

Commission for the Control of Interpol’s Files (CCF): Haksız Kırmızı Bültenlere Karşı Son Hukuki Güvence

Interpol’ün 2016 sonrasında güçlendirdiği en önemli kurumsal yapılardan biri de Commission for the Control of Interpol’s Files (CCF) oldu. Interpol’den bağımsız karar alma yetkisine sahip bu komisyon, teşkilatın veri tabanında tutulan bilgilerin Interpol Anayasası’na ve veri koruma kurallarına uygunluğunu denetlemekle görevli. Aynı zamanda haklarında Kırmızı Bülten veya Difüzyon yayımlanan kişilerin başvurularını inceleyen tek bağımsız itiraz mekanizması olarak kabul ediliyor.

CCF’nin temel görevlerinden biri, Interpol sisteminde yer alan kayıtların hukuka uygunluğunu değerlendirmek. Hakkında Kırmızı Bülten çıkarılan bir kişi, başvurunun siyasi amaç taşıdığını, insan haklarını ihlal ettiğini veya Interpol kurallarına aykırı olduğunu düşünüyorsa doğrudan CCF’ye başvurabiliyor. Komisyon, başvuruyu aldıktan sonra ilgili dosyayı inceliyor, gerektiğinde Interpol Genel Sekreterliği ile başvuruyu yapan ülkeden ek bilgi talep ediyor ve elde edilen veriler ışığında bir değerlendirme yapıyor.

İnceleme sonunda CCF’nin önünde birkaç seçenek bulunuyor. Komisyon, başvurunun Interpol kurallarına uygun olduğuna karar verirse kayıt sistemde kalmaya devam ediyor. Ancak başvurunun Interpol Anayasası’nın 3. maddesine, veri işleme kurallarına veya insan hakları ilkelerine aykırı olduğu sonucuna varırsa, Kırmızı Bülten’in veya ilgili kaydın tamamen silinmesine ya da düzeltilmesine karar verebiliyor. Bu nedenle CCF, haksız veya siyasi saik taşıdığı iddia edilen uluslararası arama kararlarına karşı başvurulabilecek en önemli hukuki mekanizma olarak görülüyor.

Bununla birlikte, CCF’nin iş yükü son yıllarda dikkat çekici ölçüde arttı. ICIJ’nin aktardığı verilere göre, komisyona yapılan başvurular son on yıl içinde yaklaşık %350 oranında artış gösterdi. Bu artış, bir yandan bireylerin hak arama yollarını daha fazla kullanmaya başladığını ortaya koyarken, diğer yandan Interpol sistemine yönelik itirazların ve siyasi kötüye kullanım iddialarının da giderek arttığını gösteriyor.

Ancak CCF’nin güçlendirilmesi de tartışmaları sona erdirmedi. Hukukçular, komisyonun önemli bir güvence oluşturduğunu kabul etmekle birlikte; karar alma süreçlerinin uzun sürmesi, incelemelerin büyük ölçüde yazılı belgeler üzerinden yürütülmesi ve kararların gerekçelerinin sınırlı biçimde kamuoyuyla paylaşılması nedeniyle sistemin hâlâ daha fazla şeffaflığa ihtiyaç duyduğunu savunuyor. Bu eleştiriler, özellikle Interpol reformlarının yeterliliği konusunda uluslararası hukuk çevrelerinde devam eden tartışmaların merkezinde yer alıyor.

Hukukçular Neden Hâlâ Sistemi Eleştiriyor?

Interpol’ün son yıllarda hayata geçirdiği reformlar, Kırmızı Bülten sisteminin daha sıkı denetlenmesini sağladı. Ancak uluslararası hukuk alanında çalışan birçok uzman, yapılan değişikliklerin önemli olmakla birlikte siyasi amaçlı başvuruların tamamen önüne geçmeye yetmediğini düşünüyor. Uluslararası Araştırmacı Gazeteciler Konsorsiyumu’nun (ICIJ) araştırmasına konuşan uzmanlar, sistemin yapısal sınırlarının devam ettiğine dikkat çekiyor.

Ted Bromund: “Kırmızı Bülten, Baskının Başlangıcı Olabilir”

Interpol üzerine uzun yıllardır çalışan araştırmacılardan Ted Bromund, Kırmızı Bülten’in tek başına bir kişiyi ülkesine iade ettirmeye yetmeyeceğini, ancak otoriter devletler için son derece etkili bir baskı aracına dönüşebileceğini belirtiyor. Bromund’a göre birçok devlet açısından asıl amaç yalnızca kişinin yakalanması değil; hareket alanının kısıtlanması, uluslararası itibarının zedelenmesi ve psikolojik baskı altına alınmasıdır.

Bromund, bu durumu çarpıcı bir benzetmeyle açıklıyor. Ona göre Kırmızı Bülten, “kelebeği iğneyle panoya sabitlemek” gibi bir etki yaratabiliyor. Kişi her uluslararası seyahatinde gözaltına alınma riskiyle karşı karşıya kalıyor, bankacılık işlemlerinden oturma iznine kadar birçok alanda ciddi sorunlar yaşayabiliyor. Bu nedenle Kırmızı Bülten, tek başına nihai hedef olmasa bile sınır aşan baskının etkili araçlarından biri hâline gelebiliyor.

Ben Keith: “Sistem Bir Kara Kutu Gibi Çalışıyor”

Uluslararası insan hakları avukatı Ben Keith ise eleştirilerini daha çok karar alma sürecinin şeffaflığı üzerine yoğunlaştırıyor. Keith’e göre Interpol’ün Kırmızı Bülten başvurularını nasıl değerlendirdiği, hangi ölçütleri esas aldığı ve hangi gerekçelerle bazı başvuruları kabul veya reddettiği dışarıdan yeterince görülemiyor.

Bu nedenle Keith, Interpol sistemini bir **”kara kutu”**ya benzetiyor. Başvuru sürecinde hangi belgelerin belirleyici olduğu, kararın hangi değerlendirmeler sonucunda verildiği veya hangi kriterlerin ağır bastığı kamuoyuna ayrıntılı biçimde açıklanmıyor. Bu durum ise, özellikle siyasi saik taşıdığı iddia edilen dosyalarda hesap verebilirlik ve şeffaflık tartışmalarını beraberinde getiriyor.

Charlie Magri: “En Büyük Sınır, Bağımsız Soruşturma Yetkisinin Bulunmaması”

Interpol’ün Dosyaların Kontrolü Komisyonu’nda (CCF) eski hukuk görevlisi olarak çalışan Charlie Magri, reformların önemli ilerlemeler sağladığını kabul etmekle birlikte sistemin yapısal sınırlarına dikkat çekiyor.

Magri’ye göre Notices and Diffusions Task Force (NDTF), başvuruları incelerken bağımsız bir ceza soruşturması yürütmüyor. İncelemeler büyük ölçüde başvuruyu yapan devletin sunduğu belgeler, Interpol veri tabanındaki mevcut kayıtlar ve erişilebilen açık kaynak bilgiler üzerinden gerçekleştiriliyor. Tanık dinlenmiyor, olay yerinde araştırma yapılmıyor ve devletlerin sunduğu deliller bağımsız bir yargılama sürecindeki gibi yeniden test edilmiyor.

Magri’ye göre tam da bu nedenle, siyasi amaç taşıyan bazı başvuruların görünürde adi ceza soruşturması niteliğinde hazırlanması hâlinde sistemden geçebilme riski tamamen ortadan kalkmış değil. Bu değerlendirme, reformların yetersiz olduğu anlamına gelmese de, Interpol’ün görev ve yetki sınırlarının siyasi saik taşıyan dosyaların tespitinde belirleyici bir unsur olmaya devam ettiğini ortaya koyuyor.

Üç uzmanın değerlendirmeleri farklı noktalara odaklansa da ortak bir sonuca işaret ediyor: Interpol son yıllarda denetim mekanizmalarını önemli ölçüde güçlendirdi. Ancak teşkilatın uluslararası bir polis iş birliği kurumu olması, bağımsız bir mahkeme ya da soruşturma makamı olmaması nedeniyle, başvuruları yapan devletlerin sunduğu bilgilere belirli ölçüde güvenmek zorunda kalması sistemin en temel yapısal sınırını oluşturmaya devam ediyor.

Peki Siyasi Başvurular Neden Hâlâ Sisteme Girebiliyor?

Interpol’ün son yıllarda uygulamaya koyduğu reformlar, siyasi amaçlı başvuruların tespit edilmesini kolaylaştırmayı hedeflese de, uluslararası hukuk uzmanlarına göre sistemin tamamen kusursuz hâle gelmesi mümkün değil. Bunun temel nedeni, Interpol’ün görev tanımı ve yetki sınırlarından kaynaklanıyor. Teşkilat, uluslararası polis iş birliğini sağlayan bir koordinasyon kuruluşu olarak faaliyet gösteriyor; bağımsız bir mahkeme ya da ceza soruşturması makamı olarak değil.

Bu nedenle Interpol’ün inceleme sürecinin doğal sınırları bulunuyor:

• Interpol bir mahkeme değildir.
Başvuruyu yapan devletin suçlamasının doğru olup olmadığına hükmetmez. Bir kişinin suçlu ya da suçsuz olduğuna karar verme yetkisi ulusal mahkemelere aittir.

• Bağımsız delil toplamaz.
Interpol, olay yerinde inceleme yapmaz, yeni deliller üretmez veya taraflardan bağımsız şekilde bilgi toplamaz. İncelemeler büyük ölçüde başvuruyu yapan devletin sunduğu belgeler ve mevcut kayıtlar üzerinden yürütülür.

• Tanık dinlemez ve ceza soruşturması yürütmez.
Bir mahkemenin yaptığı gibi tanıkları sorgulamaz, bilirkişi görevlendirmez veya çapraz sorgu gerçekleştirmez. Bu nedenle dosyanın maddi gerçeğini yeniden ortaya çıkarmaya yönelik bir yetkisi bulunmaz.

• Resmî başvuru belgeleri esas alınır.
Başvurular değerlendirilirken ilgili devletin sunduğu yakalama kararları, mahkeme belgeleri ve diğer resmî evrak temel alınır. Gerektiğinde ek bilgi talep edilebilse de, Interpol başvuruyu yapan devletin yerine geçerek bağımsız bir ceza soruşturması yürütmez.

• Özellikle mali suç dosyalarının değerlendirilmesi daha karmaşıktır.
Siyasi saik taşıyan başvurular çoğu zaman doğrudan “siyasi suç” başlığıyla değil; yolsuzluk, zimmet, dolandırıcılık, vergi kaçakçılığı veya ekonomik suç iddialarıyla hazırlanabiliyor. Bu tür dosyalarda siyasi motivasyonu yalnızca belgeler üzerinden tespit etmek çoğu zaman oldukça güçleşiyor.

Interpol uzmanı Ted Bromund, bu güçlüğü çarpıcı bir benzetmeyle açıklıyor. Bromund’a göre cinayet soruşturmalarında fiziksel deliller, olay yeri incelemeleri ve adli bulgular gibi somut unsurlar bulunurken, mali suç dosyaları çoğu zaman muhasebe kayıtları, banka hareketleri ve finansal belgelerden oluşuyor. Bu nedenle ekonomik suç iddialarının gerçekten ceza hukukuna mı dayandığını, yoksa siyasi amaçlarla mı hazırlandığını dışarıdan değerlendirmek çok daha karmaşık hâle geliyor.

İşte bu yapısal sınırlamalar nedeniyle, Interpol reformları siyasi amaçlı başvuruların önemli bir bölümünü filtreleyebilse de, uluslararası hukuk çevrelerinde sistemin tamamen hatasız çalışmasının mümkün olmadığı yönündeki tartışmalar devam ediyor. Reformlar riskleri azaltmış olsa da, başvuruyu yapan devletlerin sunduğu bilgi ve belgelerin güvenilirliği ile Interpol’ün inceleme yetkisinin sınırları arasındaki denge, sistemin en çok tartışılan yönlerinden biri olmayı sürdürüyor.

Reformlar Gerçekten Yeterli mi?

Interpol’ün 2016 sonrasında hayata geçirdiği reformlar, uluslararası hukuk çevrelerinde genel olarak olumlu bir adım olarak değerlendiriliyor. Notices and Diffusions Task Force’un (NDTF) kurulması, başvuruların daha sıkı denetlenmesi ve Commission for the Control of Interpol’s Files’ın (CCF) yetkilerinin güçlendirilmesi, siyasi amaçlı kötüye kullanımların azaltılmasına yönelik önemli kurumsal değişiklikler arasında gösteriliyor.

Bu reformların somut sonuçları da bulunuyor. Son yıllarda CCF, Interpol kurallarına aykırı olduğu değerlendirilen yüzlerce kaydın sistemden kaldırılmasına karar verdi. Bu durum, geçmişte denetimden geçebilen bazı başvuruların artık daha ayrıntılı incelendiğini ve bireylerin itiraz mekanizmalarının önceki dönemlere göre daha etkin çalıştığını ortaya koyuyor.

Ancak aynı veriler, reformların tek başına sorunu tamamen ortadan kaldırmadığını da gösteriyor. Uluslararası Araştırmacı Gazeteciler Konsorsiyumu’nun (ICIJ) aktardığı bilgilere göre, CCF’ye yapılan başvurular son on yıl içinde yaklaşık %350 oranında arttı. Bu artış, yalnızca bireylerin hak arama yollarını daha fazla kullanmaya başladığını değil; aynı zamanda Interpol sistemi üzerinden yürütülen tartışmalı başvuruların ve siyasi kötüye kullanım iddialarının da uluslararası ölçekte devam ettiğini gösteriyor.

Uluslararası hukuk uzmanlarına göre bu tablo, reformların başarısız olduğu anlamına gelmiyor. Aksine, Interpol’ün denetim mekanizmalarının önceki yıllara göre daha etkin çalıştığını ortaya koyuyor. Ancak aynı zamanda, siyasi saik taşıdığı ileri sürülen başvuruların tamamen ortadan kalkmadığını ve sistemin yapısal sınırlarının devam ettiğini de gösteriyor.

Başka bir ifadeyle, bugün tartışma artık reform yapılıp yapılmadığı değil; mevcut reformların, otoriter devletlerin giderek daha karmaşık hâle gelen sınır aşan baskı yöntemlerine karşı yeterli olup olmadığı üzerinde yoğunlaşıyor. Interpol, son yıllarda önemli kurumsal adımlar atmış olsa da, uluslararası hukuk çevrelerinde teşkilatın şeffaflığı, hesap verebilirliği ve siyasi saik taşıyan başvuruları tespit etme kapasitesi konusundaki tartışmalar henüz sona ermiş değil.

Sonuç

Interpol, 2016 yılında başlattığı reformlarla Kırmızı Bülten ve Difüzyon sisteminin siyasi amaçlarla kötüye kullanılmasını önlemeyi hedefledi. Notices and Diffusions Task Force’un (NDTF) kurulması, Commission for the Control of Interpol’s Files’ın (CCF) yetkilerinin güçlendirilmesi ve başvuru süreçlerine getirilen yeni denetim mekanizmaları, uluslararası polis iş birliğinin güvenilirliğini artırmaya yönelik önemli adımlar olarak değerlendiriliyor.

Bununla birlikte, Uluslararası Araştırmacı Gazeteciler Konsorsiyumu’nun (ICIJ) araştırması, hukukçuların değerlendirmeleri ve CCF’ye ilişkin veriler, reformların tüm tartışmaları sona erdirmediğini ortaya koyuyor. Özellikle yargı bağımsızlığının tartışmalı olduğu veya hukuk sisteminin siyasi etkilerden yeterince bağımsız işlemediğine ilişkin uluslararası eleştiriler bulunan ülkelerden gelen bazı başvurular, Interpol mekanizmasının sınırları konusunda soru işaretlerinin devam ettiğini gösteriyor.

Sorunun temelinde ise Interpol’ün kurumsal yapısı bulunuyor. Teşkilat, bağımsız bir mahkeme ya da uluslararası savcılık makamı değil; üye ülkeler arasında bilgi paylaşımını ve polis iş birliğini sağlayan bir koordinasyon kuruluşu. Bu nedenle başvuruları değerlendirirken kapsamlı ceza soruşturmaları yürütme, delilleri yeniden toplama veya devletlerin sunduğu tüm iddiaları bağımsız biçimde doğrulama yetkisine sahip değil. İşte hukukçuların önemli bir bölümü, siyasi amaç taşıyan bazı başvuruların sistemden geçebilme ihtimalini de bu yapısal sınırlara bağlıyor.

Dolayısıyla bugün tartışılan mesele yalnızca Çin, Rusya, İran veya başka bir ülkenin Interpol sistemini kötüye kullanıp kullanmadığı değil; uluslararası polis iş birliği ile temel hak ve özgürlüklerin korunması arasında nasıl daha güçlü bir denge kurulabileceği sorusudur. Reformlar, geçmişe kıyasla daha güçlü denetim mekanizmaları oluşturmuş olsa da, şeffaflık, hesap verebilirlik ve bağımsız denetim konularındaki tartışmalar uluslararası hukuk gündemindeki yerini koruyor.

Kırmızı Bülten İmparatorluğu yazı dizisinin bir sonraki bölümünde, Interpol sisteminin en az Kırmızı Bültenler kadar tartışılan ancak kamuoyunda daha az bilinen bir mekanizmasını ele alacağız: Difüzyon (Diffusion) bildirimleri. Kırmızı Bültenlerden farklı olarak doğrudan ülkeler arasında dolaşıma sokulabilen bu bildirimler nasıl çalışıyor? Neden bazı hukukçular tarafından sistemin “arka kapısı” olarak nitelendiriliyor? Ve Çin başta olmak üzere bazı devletler bu mekanizmadan nasıl yararlanıyor? Bir sonraki bölümde bu soruların yanıtlarını ayrıntılı biçimde inceleyeceğiz.

 

Doğu Türkistan Bülteni Haber Ajansı / HABER MERKEZİ

 KAYNAKÇA

Bu araştırma dosyası hazırlanırken Interpol’ün resmî belgeleri, uluslararası araştırmacı gazetecilik çalışmaları ve insan hakları kuruluşlarının raporlarından yararlanılmıştır.

Resmî Belgeler

• INTERPOL Constitution (Article 3)
• INTERPOL – Notices and Diffusions Task Force (NDTF)
• INTERPOL – Commission for the Control of INTERPOL’s Files (CCF)
• INTERPOL – Rules on the Processing of Data (RPD)

Araştırmacı Gazetecilik

• ICIJ – Chinese Authorities Exploited Interpol and Strong-Armed One of the World’s Richest Men to Pursue a Target

EK OKUMALAR

Konu hakkında daha kapsamlı bilgi edinmek isteyen okuyucular aşağıdaki rapor ve araştırmaları inceleyebilir.

Interpol ve Kırmızı Bülten Sistemi

• INTERPOL – Red Notices Explained
• INTERPOL – Diffusions
• INTERPOL – Commission for the Control of INTERPOL’s Files (CCF) Guide

Çin’in Sınır Aşan Baskısı

• Safeguard Defenders – Patrol and Persuade
• Safeguard Defenders – Involuntary Returns
• Freedom House – Out of Sight, Not Out of Reach
• Uyghur Human Rights Project – The Fifth Poison: The Harassment of Uyghurs Overseas
• Citizen Lab Publications

İnsan Hakları ve Uluslararası Hukuk

• Amnesty International Reports
• Human Rights Watch Reports
• OHCHR – Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights
• UN Working Group on Arbitrary Detention