Türkmenistan’ın Sınır Tanımayan Baskı Mekanizması: Sürgündeki Muhalifler de Hedefte

Türkmenistan’da yıllardır devam eden insan hakları ihlalleri artık yalnızca ülke sınırları içinde değil, yurt dışındaki muhalifleri de kapsayan uluslararası bir baskı ağına dönüşmüş durumda. İnsan hakları savunucularının aktardığı bulgular, sürgündeki Türkmen aktivistlerin gözetim, sınır dışı tehdidi, pasaport engelleri ve ailelerine yönelik baskılarla karşı karşıya kaldığını ortaya koyuyor.

Türkmenistan, uluslararası insan hakları kuruluşlarının raporlarında uzun süredir dünyanın en kapalı ve en baskıcı yönetimleri arasında gösteriliyor. Bağımsız gazeteciler, blog yazarları, avukatlar ve sivil toplum aktivistleri, hükümet politikalarını barışçıl şekilde eleştirdikleri veya kamuoyunu bilgilendirdikleri gerekçesiyle ağır yaptırımlarla karşı karşıya kalıyor.

Uzmanlara göre ülkede ifade özgürlüğü, basın özgürlüğü ve örgütlenme hakkı üzerindeki sistematik baskılar, yalnızca iç politikayla sınırlı kalmıyor; son yıllarda Türkmenistan dışındaki muhalifleri de kapsayan yeni bir boyut kazanıyor.

Ülke İçinde Süregelen Baskı Politikaları

İnsan hakları raporlarına göre Türkmenistan’da güvenlik kurumları uzun yıllardır hükümete yönelik eleştirileri ulusal güvenlik tehdidi olarak değerlendiriyor.

Bu kapsamda;

• Keyfi gözaltılar,
• Siyasi saiklerle açılan davalar,
• Zorla kaybetmeler,
• Uzun süreli hapis cezaları,
• Sürekli polis gözetimi

gibi uygulamaların muhaliflere karşı sistematik şekilde kullanıldığı belirtiliyor.

Hak örgütleri, onlarca kişinin siyasi gerekçelerle cezaevinde bulunduğunu, bazı kişilerin ise yıllardır nerede olduklarının bilinmediğini ifade ediyor.

Tahliye Sonrası Baskılar da Devam Ediyor

Türkmenistan’da cezaevinden çıkan birçok eski siyasi tutuklunun da özgürlüğüne tam anlamıyla kavuşamadığı belirtiliyor.

Hak savunucularına göre eski mahkumlar;

• seyahat yasakları,
• sürekli polis takibi,
• yeniden gözaltına alınma korkusu,
• kamu görevlerinden dışlanma,
• sosyal baskılar

gibi uygulamalarla karşı karşıya kalmaya devam ediyor.

Birçok davada mahkumiyet kararlarının kaldırılmadığı ve kişilerin hukuki olarak aklanmadığı da raporlarda yer alıyor.

Baskının Yeni Boyutu: Sınır Aşan Takip

İnsan hakları kuruluşları, Türkmenistan yönetiminin son yıllarda sınır ötesinde yaşayan muhalifleri hedef alan uygulamalarını “ulusötesi baskı” (transnational repression) kapsamında değerlendiriyor.

Bu kapsamda dile getirilen iddialar arasında;

• sürgündeki aktivistlerin izlenmesi,
• dijital gözetim,
• konsolosluk işlemlerinin baskı aracı olarak kullanılması,
• pasaport yenilemelerinin engellenmesi,
• aile bireylerine yönelik baskılar,
• sınır dışı girişimleri

gibi uygulamalar yer alıyor.

Uzmanlar, bu yöntemlerin sürgünde yaşayan muhalifler üzerinde ciddi bir caydırıcı etki oluşturduğunu belirtiyor.

Pasaport Yenileme Sürecindeki Engeller

Türkmen aktivistlerin en sık dile getirdiği sorunlardan biri de pasaport işlemleri.

Hak örgütlerinin aktardığına göre Türkmenistan’ın yurt dışındaki diplomatik temsilcilikleri birçok başvuruda pasaport yenileme taleplerini reddediyor veya başvuru sahiplerini işlemler için ülkeye dönmeye yönlendiriyor.

İnsan hakları savunucuları, ülkeye dönüşün bazı muhalifler açısından gözaltı veya cezai işlem riski taşıyabileceğini belirterek bu uygulamanın yurt dışında yaşayan Türkmenlerin hukuki statülerini de zorlaştırdığını ifade ediyor.

Türkiye’deki Türkmen Aktivistlere Yönelik İddialar

Raporlarda özellikle Türkiye’de yaşayan bazı Türkmen muhaliflerin çeşitli baskılarla karşılaştığı iddiaları da yer alıyor.

Hak savunucularına göre bazı aktivistler;

• gözetim altında tutulduklarını,
• tehdit edildiklerini,
• aile bireylerine baskı yapıldığını,
• idari işlemler sırasında çeşitli engellerle karşılaştıklarını

öne sürüyor.

Ayrıca bazı Türkmen vatandaşlarına “kısıtlama kodları” uygulanarak kamu güvenliği gerekçesiyle idari işlemlere tabi tutulduğu yönünde iddialar da uluslararası raporlarda yer alıyor.

Zorla Geri Gönderme Endişeleri

İnsan hakları kuruluşları, geçmiş yıllarda bazı Türkmen vatandaşlarının Türkiye ve Rusya’dan Türkmenistan’a iade edildiğini bildiriyor.

Bu vakalarda, geri gönderilen kişilerin kapalı yargılamalar sonucunda uzun süreli hapis cezalarına çarptırıldığı yönünde iddialar bulunuyor.

Hak savunucuları, işkence ve adil yargılanma hakkı ihlali riskinin bulunduğu ülkelere gerçekleştirilecek geri göndermelerin uluslararası hukuktaki geri göndermeme (non-refoulement) ilkesine uygun şekilde değerlendirilmesi gerektiğini vurguluyor.

2025’te İki Aktivistin Kaybolduğu İddiası

Uluslararası insan hakları raporlarında 2025 yılı içerisinde Türkiye’de yaşayan en az iki Türkmen aktivistin şüpheli koşullar altında ortadan kaybolduğu yönünde iddialar da yer aldı.

Hak örgütleri, söz konusu kişilerin akıbetlerinin açıklığa kavuşturulmasını ve olayların bağımsız şekilde soruşturulmasını talep ediyor.

Bu iddialar hakkında kamuoyuna yansıyan resmi açıklamalar ise sınırlı düzeyde bulunuyor.

Aile Üyeleri Üzerinden Baskı İddiaları

İnsan hakları savunucularına göre Türkmenistan yönetimi yalnızca muhalifleri değil, onların aile bireylerini de baskı altına alan yöntemler uyguluyor.

İddialara göre aktivistlerin yakınları;

• sorguya çağrılabiliyor,
• kısa süreli gözaltına alınabiliyor,
• kamuoyu önünde açıklama yapmaya zorlanabiliyor,
• çeşitli idari baskılarla karşı karşıya kalabiliyor.

Hak örgütleri, bu uygulamaların sürgündeki muhalifleri susturmayı ve toplum üzerinde caydırıcı etki oluşturmayı amaçladığını öne sürüyor.

Uluslararası İnsan Hakları Kuruluşlarından Çağrı

Türkmenistan’a ilişkin rapor yayımlayan uluslararası insan hakları kuruluşları, hükümete şu çağrılarda bulunuyor:

• Siyasi saiklerle tutuklanan kişilerin durumlarının bağımsız şekilde incelenmesi,
• Zorla kaybetme iddialarının araştırılması,
• Pasaport ve konsolosluk hizmetlerinin temel haklar doğrultusunda yürütülmesi,
• İfade ve basın özgürlüğünün güvence altına alınması,
• Yurt dışındaki muhaliflere yönelik baskı iddialarının sona erdirilmesi.

Uzmanlar, sınır aşan baskı uygulamalarının yalnızca bireysel hak ihlalleri değil, aynı zamanda uluslararası hukuk ve devletler arası insan hakları yükümlülükleri açısından da önemli tartışmalar doğurduğunu belirtiyor.

Doğu Türkistan Bülteni Haber Ajansı / HABER MERKEZİ

 

Kaynakça ve Ek Okumalar

1. Human Rights Watch – Türkmenistan Ülke Profili

Türkmenistan’daki ifade özgürlüğü, siyasi tutuklular, zorla kaybetmeler ve temel hak ihlallerine ilişkin güncel değerlendirmeler.
https://www.hrw.org/europe/central-asia/turkmenistan

2. Amnesty International – Turkmenistan

Türkmenistan’daki insan hakları ihlalleri, keyfi tutuklamalar, ifade özgürlüğü ve uluslararası yükümlülüklere ilişkin raporlar.
https://www.amnesty.org/en/location/europe-and-central-asia/turkmenistan/

3. Freedom House – Freedom in the World: Turkmenistan

Türkmenistan’ın siyasi haklar ve sivil özgürlükler açısından yıllık değerlendirmesi.
https://freedomhouse.org/country/turkmenistan/freedom-world

4. International Partnership for Human Rights (IPHR)

Türkmenistan’da insan hakları ihlalleri ve sınır ötesi baskılara ilişkin araştırmalar.
https://www.iphronline.org

Türkmenistan raporları:
https://www.iphronline.org/search?query=Turkmenistan

5. Norwegian Helsinki Committee

Türkmenistan’daki siyasi baskılar ve temel hak ihlalleri üzerine raporlar.
https://www.nhc.no

Arama:
https://www.nhc.no/en/search/?query=Turkmenistan

6. United Nations Office of the High Commissioner for Human Rights (OHCHR)

Türkmenistan hakkında BM İnsan Hakları Ofisi açıklamaları ve resmi belgeler.
https://www.ohchr.org/en/countries/turkmenistan

7. UN Human Rights Council – Universal Periodic Review (UPR) Turkmenistan

Türkmenistan’ın BM İnsan Hakları Konseyi tarafından gerçekleştirilen Evrensel Periyodik İnceleme belgeleri.
https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/upr/tm-index

8. Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE)

Türkmenistan ile ilgili insan hakları, hukukun üstünlüğü ve demokratik kurumlara ilişkin çalışmalar.
https://www.osce.org

Arama:
https://www.osce.org/search?search=Turkmenistan

9. CIVICUS Monitor – Turkmenistan

Sivil toplum, ifade özgürlüğü ve temel haklara ilişkin ülke değerlendirmeleri.
https://monitor.civicus.org/country/turkmenistan/

10. UN Special Rapporteurs – Communications Database

Türkmenistan hakkında BM Özel Raportörlerinin resmi yazışmaları ve değerlendirmeleri.
https://spcommreports.ohchr.org

11. Safeguard Defenders – Transnational Repression

Devletlerin sınır ötesi baskı uygulamalarına ilişkin araştırmalar.
https://safeguarddefenders.com

Araştırmalar:
https://safeguarddefenders.com/en/publications

12. Freedom for Eurasia

Türkmenistan’daki insan hakları ihlalleri ve sürgündeki Türkmen aktivistlere yönelik baskılar üzerine raporlar.
https://freedomforeurasia.org

Raporlar:
https://freedomforeurasia.org/reports

13. Committee to Protect Journalists (CPJ)

Türkmenistan’da basın özgürlüğü ve gazetecilere yönelik baskılar.
https://cpj.org/europe/turkmenistan/

14. Reporters Without Borders (RSF) – Turkmenistan

Basın özgürlüğü endeksi ve Türkmenistan değerlendirmesi.
https://rsf.org/en/country/turkmenistan

15. International Commission of Jurists (ICJ)

Adil yargılanma hakkı ve hukukun üstünlüğüne ilişkin uluslararası değerlendirmeler.
https://www.icj.org

Türkmenistan araması:
https://www.icj.org/?s=Turkmenistan