Dijital Hafıza: Tek Bir Soru Yüzünden Hayatından Olan Türkmen Blogger Didar Amansähetow’un Portresi

İnternet ve sosyal medya, modern dünyada bireylerin seslerini duyurabildiği en büyük özgürlük alanları olarak kabul edilir. Ancak dünyanın en kapalı ve en sıkı sansür uygulanan ülkelerinden biri olan Türkmenistan’da, sıradan bir sosyo-ekonomik gerçeği dile getirmek bile bir insanın yaşam hakkının elinden alınmasıyla sonuçlanabiliyor. Sosyal medyada “Hitrowskin” kullanıcı adıyla tanınan 34 yaşındaki Türkmen TikTok bloggerı Didar Amansakhatov (Amansähetow), gerçeği söylemenin bedelini hayatıyla ödeyen cesur bir ses olarak dijital hafızalara kazındı.

Viyana merkezli uluslararası insan hakları örgütü Freedom for Eurasia ve Dayanç İnsan Hakları Platformu‘nun raporlarına yansıyan bu trajik süreç, otoriter rejimlerin dijital dünyadaki acımasız baskı mekanizmalarını tüm çıplaklığıyla gözler önüne seriyor.

Karanlığın İçindeki Ses: “Hitrowskin” Kimdir?

Didar Amansakhatov, Türkmenistan’da yaşayan ve halkın her gün yüzleştiği ağır ekonomik koşulları, geçim sıkıntısını ve çarşı-pazardaki fahiş fiyat artışlarını sosyal medya platformu TikTok üzerinden dile getiren bir içerik üreticisiydi. Ülkedeki yoğun dijital takibe ve sansür iklimine rağmen, siyasi bir ideoloji gütmeksizin sadece insani ve vicdani bir duruş sergiliyordu.

Milyonlarca Türkmen vatandaşının mutfağında yaşadığı ama yüksek sesle söylemekten korktuğu gerçekleri dobra tarzıyla ekranlara taşıyan Didar, kısa sürede dijital dünyada halkın sesi haline geldi.

Kırılma Noktası: “150 Manata Hiç Et mi Olur?”

2025 yılının Kasım ayı sonlarında Türkmenistan’da gıda krizi ve enflasyon dayanılmaz boyutlara ulaşmıştı. Didar, bu dönemde yayınladığı ve kısa sürede infial yaratan videosunda, sansür mekanizmalarını yerle bir eden şu tarihi feryadı yükseltti:

Bu sözler, basit bir fiyat eleştirisinden çok daha fazlasıydı. Halkın en temel besin maddesine bile ulaşamadığını gösteren çıplak bir gerçekti. Video, Türkmenistan dijital ağlarında hızla yayılarak bir toplumsal farkındalık dalgası yarattı. Ancak bu cesur çıkış, Aşgabat yönetiminin güvenlik bürokrasisinde alarm zillerinin çalmasına neden oldu.

Gözaltı, Zorla Kaybedilme ve Gizli Defin

Videonun viral olmasının üzerinden çok kısa bir süre geçtikten sonra, 2025 Kasım ayının son günlerinde Didar Amansakhatov, internetteki eleştirel sesleri susturmaya yönelik geniş çaplı bir hükümet operasyonu kapsamında Türkmen güvenlik servisleri tarafından gözaltına alındı. Gözaltına alınmasının ardından genç bloggerdan günlerce hiçbir haber alınamadı; telefonlarına ulaşılamadı ve ailesine bilgi verilmedi.

Uluslararası raporlara göre Amansakhatov, gözaltında tutulduğu sırada ağır işkence ve darplara maruz kaldı. Yaşamını yitirmesinin ardından ise dehşet verici bir süreç işletildi: Yetkililer, Didar’ın ölümünü gizlemek amacıyla onu gizlice defnetti (secret burial).

Sır perdesi, bağımsız gazetecilik ağı Azatlyk Radiosy’nın yürüttüğü titiz araştırma ile aralandı. Gazeteciler, Didar’ın izini sürerek gizlice gömüldüğü mezarını ve üzerindeki mezar taşını bularak fotoğrafladı. Uluslararası hukukta bu durum, en ağır insan hakları ihlallerinden biri olan “Zorla kaybedilme ve ardından gözaltında ölüm” (Enforced disappearance followed by death in custody) olarak tescillendi.

Bölgede Dijital Terör: Korku İmparatorluğu Nasıl İşliyor?

Aşgabat yönetimi, Didar’ın ölümünü gizlemeye çalışırken bir yandan da bu trajediyi halka karşı bir silah olarak kullanmaya başladı. Amaç, dijital dünyada benzer bir eleştiri yapmayı düşünen herkesin gözünü korkutmaktı.

Yerel kaynakların aktardığı tanıklıklara göre, Didar’ın vefatının ardından Türkmenistan genelinde tam bir dijital sürek avı başlatıldı:

• Sosyal Medya Takibi: Didar’ın TikTok videolarının altına taziye mesajı yazan veya “beğeni” bırakan sıradan vatandaşlar tespit edilerek istihbarat birimlerince sorguya çekildi.

• Telefon İncelemeleri: Sokaklarda, iş yerlerinde ve kontrol noktalarında vatandaşların cep telefonları zorla incelenerek bağımsız medya organlarını takip edip etmedikleri kontrol edildi.

• Yorum Silme Baskısı: İnsanlar, geçmişte yaptıkları en ufak eleştirel yorumları bile silmeleri için tehdit edildi; aksi takdirde ağır hapis cezalarıyla karşı karşıya kalacakları bildirildi.

Uluslararası Hak Örgütlerinin Tarihi Çağrısı ve “Magnitsky” Talebi

Didar Amansakhatov’un susturulması, sadece bir bloggerın hayatına kastedilmesi değil, tüm bir toplumun nefes borusunun kesilmesi anlamına geliyordu. Konuyla ilgili ortak duruş sergileyen Dayanç İnsan Hakları Platformu ve Viyana merkezli Freedom for Eurasia, demokratik devletlerin Türkmenistan’ın enerji kaynakları ve ekonomik çıkarları uğruna bu vahşete sessiz kalmasını (“pragmatik körlük”) sert bir dille eleştirerek şu küresel talepleri sıraladı:

1. Uluslararası Bağımsız Soruşturma: Birleşmiş Milletler (BM), AGİT ve Avrupa Birliği (AB), Türkmenistan makamlarına baskı uygulayarak Didar’ın ölümüne ilişkin şeffaf ve uluslararası gözlemcilere açık bir soruşturma açılmasını zorunlu kılmalıdır.

2. Magnitsky Yaptırımları Uygulanmalı: Didar Amansakhatov’un işkence görmesinde, zorla kaybedilmesinde ve gizlice gömülmesinde payı olan tüm Türkmen güvenlik görevlilerine ve bürokratlarına karşı “Magnitsky Tarzı” küresel yaptırımlar ve varlık dondurma mekanizmaları devreye sokulmalıdır.

3. Sürgündeki Aktivistlere Koruma: Türkmenistan içindeki ve dışındaki (özellikle Türkiye gibi ülkelerdeki) bağımsız gazetecilerin, bloggerların ve sivil toplum temsilcilerinin güvenliği uluslararası sığınma ve koruma mekanizmalarıyla garanti altına alınmalıdır.

Dayanç İnsan Hakları Platformu’nun Tarihi Çağrısı

Didar Amansähetow’un susturulması, sadece bir bloggerın hayatına kastedilmesi değil, tüm bir toplumun nefes borusunun kesilmesi anlamına geliyordu. Hak ihlallerine karşı kararlı bir mücadele yürüten Dayanç İnsan Hakları Platformu, bu vahşetin internet çöplüğünde kaybolup gitmemesi için uluslararası kamuoyuna şu tarihi çağrıda bulundu:

1. Bağımsız ve Şeffaf Soruşturma: Türkmenistan makamları, Didar’ın ölüm koşullarına dair uluslararası gözlemcilerin de dahil olduğu tarafsız bir soruşturma açmalı ve failleri adalet önüne çıkarmalıdır.

2. İfade Özgürlüğü Güvencesi: Dijital platformlarda barışçıl yollarla fikirlerini, ekonomik şikayetlerini dile getiren blogger, gazeteci ve vatandaşlara yönelik sistematik işkence ve gözaltılara derhal son verilmelidir.

3. Küresel İzleme Komiteleri: Birleşmiş Milletler (BM), AGİT ve Avrupa Birliği (AB) gibi uluslararası kurumlar, Türkmenistan’daki insan hakları aktivistlerinin ve bağımsız seslerin güvenliğini korumak adına sahada daha aktif yaptırımlar uygulamalıdır.

Didar Neden Unutulmamalıdır?

Didar Amansähetow’un hikayesi hepimize çok önemli bir gerçeği hatırlatıyor: Toplum, gerçeği söylediği için zarar gören insanlara sahip çıkamadığında, zamanla kendi sosyal ve ekonomik haklarını savunma gücünü de kaybeder. Bugün et fiyatlarını sormanın ölümle cezalandırıldığı bir düzende, yarın eğitim, sağlık ve en temel insani hakların talep edilmesi imkansız hale gelir.

Didar’ın ölümünün üzerindeki sis perdesi aralanmadığı ve insanlar yaşadıkları sorunları açıkça konuşmaktan korktuğu sürece bu hikaye bitmeyecektir. İnternette oluşturulan bu dijital hafıza, sadece geçmişte yaşanan bir acıyı hatırlatmak için değil; gelecekte başka Didar’ların susturulmasını engellemek, insan onurunu ve gerçeği söyleme hakkını savunmak için bir kale görevi görecektir.

Didar unutulmamalıdır; çünkü onun susturulan sesi, özgür bir toplumun temel taşıdır.

Doğu Türkistan Bülteni Haber Ajansı / HABER MERKEZİ